M5:3102 — کی کند آن مست جز عدل و صواب / که ز جام حق کشیدست او شراب

این بیت در ادامهٔ بحث جبر و اختیار، به یک استثنای مهم اشاره می‌کند. مولانا پیش از این استدلال کرده بود که بهانه آوردن به تقدیر و جبر برای توجیه گناهان، عذری مردود و غیرقابل‌قبول است. اما در اینجا، او حالتی را توصیف می‌کند که در آن، انسان واقعاً از اختیار خود ساقط می‌شود: حالت «مستی» از «شراب حق».

این «مستی» یک مستی معمولی نیست، بلکه حالتی عرفانی است که در آن، سالک در عشق الهی غرق شده و ارادهٔ شخصی خود را به کلی از دست می‌دهد. در این مقام، وجود او همچون ابزاری در دست حق تعالی قرار می‌گیرد و هر فعلی که از او صادر می‌شود، در واقع فعل خداوند است. به همین دلیل، چنین فردی که به تعبیر مولانا «مست‌وار» است، جز «عدل و صواب» کاری نمی‌کند. اعمال او دیگر تابع هوا و هوس نفسانی نیست، بلکه بازتابی از کمال و درستی مطلق الهی است.

بنابراین، مولانا میان دو نوع بی‌اختیاری تمایز قائل می‌شود: یکی بی‌اختیاری دروغین و بهانه‌جویانهٔ گناهکاران که آن را رد می‌کند، و دیگری بی‌اختیاری حقیقی عارفان واصل که حاصل فنای ارادهٔ خود در ارادهٔ الهی است. تنها در این حالت دوم است که فرد به معنای واقعی کلمه «معذور» است، زیرا اعمالش دیگر از او نیست، بلکه از آن «می» یا همان عشق الهی است که وجودش را فرا گرفته است.