Citește› Daftar 6› Răspunsul qāḍī-ului către sufi› Distih 1634

M6:1634 — بدگمانی نعل معکوس ویست / گرچه هر جزویش جاسوس ویست

بدگمانی نعل معکوس ویستگرچه هر جزویش جاسوس ویست
✦ Redați acest beyt în Română

M6:1634

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — din prelegerile sale înregistrate despre Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنچه ناپسند و بد به نظر می‌رسد، آدرسی اشتباه است که خداوند نشان داده است؛ اگرچه هر جزء از هستی جاسوس اوست و از او خبر می‌دهد. معنا: مولانا می‌گوید آنچه ما به خطا نامطلوب می‌پنداریم، در حقیقت راهنمایی معکوس از سوی خداوند است؛ هر ذره‌ای در عالم می‌تواند نشانه‌ای از حقیقت الهی باشد، اما فهم آن نیازمند بصیرتی متفاوت است.

شرح

ما در اینجا به یکی از عمیق‌ترین و پیچیده‌ترین آموزه‌های مولانا می‌رسیم؛ آموزه‌ای که در آن، فهم جهان و حقیقت، نیازمند وارونگی دید و بصیرت است. مولانا می‌گوید «بدگمانی نعل معکوس ویست، گرچه هر جزویش جاسوس ویست.»

«نعل معکوس» کنایه از آدرس غلط یا نشانه گمراه‌کننده است. مانند ترکمانانی که برای پنهان کردن مسیرشان، نعل اسب را برعکس می‌کوبیدند تا رد پا مسیر غلطی را نشان دهد. مولانا می‌فرماید «وی» یعنی خداوند، آگاهانه چنین آدرس‌های معکوسی به ما می‌دهد. در حالی که «هر جزویش جاسوس وی است»؛ یعنی هر جزء از این هستی، هر برگ درخت، هر قطره باران، هر کلامی که از دهانی خارج می‌شود، حتی یک بیت شعر، جاسوس خداست و از او خبر می‌دهد. اما تشخیص این جاسوسان و دریافت خبر از آن‌ها، کاری بس دشوار است.

این بدگمانی یا ناپسندی ما، خود نعل معکوس الهی است. یعنی آن‌چه به ذائقه ما تلخ می‌آید و خوشایند طبع ما نیست، در واقع همان چیزی است که خیر و صلاح حقیقی ما در آن نهفته است. خداوند برای حفظ گنج‌های شاهوار خود از دست نامحرمان، آن‌ها را در خرابی‌ها و تلخی‌ها پنهان می‌کند. این مقتضای «غیرت الهی» است که نعمت را از دسترس کسانی که لایق آن نیستند، دور نگه می‌دارد. راهش این است که نعمت در کام نااهلان تلخ آید تا پس زده شود و به دست اهلش رسد. جهان چنین وضعی دارد و غیرت الهی پیوسته نامحرمان را پس می‌زند.

این جهان ساختاری وارونه دارد؛ راحتی در رنج‌ها نهاده شده، لذت در سختی‌ها، و گنج‌ها در ویرانی‌ها. حتی اولیای خداوند نیز گاهی ناشناخته و مجهول می‌مانند. این وارونگی یا به دلیل ساختار خود جهان است یا به دلیل «دیده وارونه‌بین» ما که حقیقت را آن‌گونه که هست، نمی‌بیند. این «نعل معکوس الهی» است که ما را به سمت شیرینی‌های دروغین می‌فرستد، در حالی که شیرینی حقیقی در دل تلخی‌هاست و ما از آن می‌گریزیم.

دلیل اصلی این گمراهی، نفسِ «متهم» ماست. نفسِ راحت‌طلب ما را از هر آن‌چه زحمت دارد و برای کمال ضروری است، دور می‌کند. امام علی می‌فرمود: «مؤمن یصبح و یمسی و نفسه متهم عنده.» مؤمن کسی است که صبح و شب، نفس خود را متهم می‌داند و پیوسته مچ آن را می‌گیرد؛ چرا که می‌داند نفس غالباً کج می‌رود. قرآن نیز می‌گوید «لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم ثم رددناه اسفل سافلین الا الذین آمنوا و عملوا الصالحات.» همه آدمیان میل به سفل دارند، مگر مؤمنان و نیکوکاران که «عمل صالح» آن‌ها، خلاف میل طبیعی و راحت‌طلب نفس است.

بنابراین، بدگمانی ما نسبت به امری، آدرس غلطی است که خداوند داده تا ما را لایق آن امر نداند و از آن محروم سازد. این یکی از «جاسوس‌های» خداست که خبری خفیه می‌دهد و رازی از عالم را برای بیدار دلان آشکار می‌سازد. برای کسانی که ظرفیت و بینایی کافی دارند، تمام اجزای عالم «جاسوسی» خدا می‌کنند؛ یعنی هم از خدا خبر می‌گیرند و به ما می‌دهند و هم از ما خبر می‌گیرند و به او می‌دهند.

در ادامه، مولانا به نکته‌ای عمیق‌تر در باب تکثر حقایق می‌پردازد و می‌گوید: «بل حقیقت در حقیقت غرقه شد / زین سبب هفتاد بل صد فرقه شد.» حافظ در غزل خود می‌گفت: «جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه / چون ندیدند حقیقت، ره افسانه زدند.» حافظ علت کثرت و جنگ فرقه‌ها را نادانی نسبت به حقیقت و اسیر افسانه شدن می‌دانست. اما مولانا برعکس می‌گوید: کثرت و پلورالیتی، معلول «فراوانی حقایق» است. حقایق در یکدیگر غرق شده‌اند، مانند امواج دریایی که بر هم می‌تنند و ما تنها گوشه‌ای از آن را می‌فهمیم و به دلیل عدم احاطه بر کل، دچار افتراق می‌شویم. ما نادان نیستیم، بلکه همه‌اش را نمی‌دانیم. این خود، یکی از بزرگترین تبیین‌ها برای مسئله پلورالیسم فکری و دینی است که مولانا به بهترین شکل ارائه داده است.

نکات کلیدی

  • آنچه طبع ما ناپسند می‌دارد، غالباً نعل معکوس الهی است که گنج‌های حقیقی را پنهان می‌سازد.
  • جهان دارای ساختاری وارونه است؛ راحتی در رنج، لذت در سختی و گنج در ویرانی‌ها نهفته است.
  • نفس ما ذاتاً راحت‌طلب و «متهم» است و ما را از کمالاتی که نیازمند زحمت‌اند، باز می‌دارد.
  • «غیرت الهی» سبب می‌شود نعمت‌های حقیقی تنها به اهلش برسد و بر نامحرمان تلخ جلوه کند.
  • هر جزء از عالم هستی، جاسوس خداوند است که می‌تواند از حقیقت خبر دهد، اما کشف آن بصیرت می‌طلبد.
  • کثرت فرق و مذاهب نه از نادانی، بلکه از وفور و غرقه شدن حقایق در یکدیگر است که ما تنها بخشی از آن را درک می‌کنیم.

Sources: d6-s36 · 27:33 d6-s36 · 24:00 d6-s36 · 26:38 d6-s36 · 28:08

❋

به زبانِ تو — Limba ta · AI

❋

Discuție — Întreabă despre acest distih — răspuns din Masnavi, cu fiecare vers citat

Conversația ta rămâne pe acest dispozitiv, dacă nu o distribui.

Ce au întrebat cititorii

Nicio întrebare distribuită încă — a ta ar putea fi prima.