Citește Daftar 6 Plecarea fiilor sultanului, conform proverbului: „Omul este lacom la ceea ce îi este interzis”. „Noi ne-am arătat slujirea, dar natura ta rea nu a știut să cumpere sclavie”. Ei au călcat în picioare toate sfaturile și îndemnurile tatălui lor și s-au îndreptat spre acea fortăreață interzisă, astfel că au căzut într-o groapă a necazului și sufletele lor acuzatoare le spuneau: „Nu v-a venit un avertizor?”. Ei plângeau și regretau: „Dacă am fi ascultat sau am fi înțeles, nu am fi fost printre locuitorii Iadului” Distih 3728

M6:3728 — صورت فکرست بر بام مشید / وآن عمل چون سایه بر ارکان پدید

صورت فکرست بر بام مشیدوآن عمل چون سایه بر ارکان پدید
✦ Redați acest beyt în Română

M6:3728

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — din prelegerile sale înregistrate despre Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اندیشه چون انسانی است بر بام بلند و استوار؛ و آن عمل همچون سایه‌اش بر تن‌وپیکر عالم آشکار است. معنا: این بیت بیان می‌کند که ریشه و سرچشمهٔ هر عمل و کردار، اندیشه و فکری پنهان است که خود را در جهان عینیت می‌بخشد و آشکار می‌سازد، همانند سایه‌ای که از حضور یک شخص بر زمین پدیدار می‌شود.

شرح

این بیت در عمق نگاه مولانا به رابطهٔ اندیشه و عمل، یا بی‌صورت و صورت، جای دارد. من بر این باورم که مولانا در اینجا یک جهان‌بینی کلاسیک و سنتی را بیان می‌کند که صدالبته پیش از او رایج بود و در بسیاری از نظام‌های فکریِ کهن، از یونان باستان گرفته تا فلسفه اسلامی، حضوری برجسته داشت. او می‌فرماید «اندیشه، اصل است و عمل، فرع». اندیشه به مثابهٔ شخصی است که بر بامی بلند و مشید ایستاده است؛ بامی که نماد جایگاه رفیع و پنهان اندیشه است. از آن قامت ایستاده، سایه‌ای بر زمین می‌افتد که همان عمل است؛ سایه‌ای که بر «ارکان پدید»، یعنی بر ستون‌ها و اجزای جهان آشکار می‌شود. عمل، انعکاس و تجلی بیرونی یک واقعیت درونی و نامرئی است.

من این سخن مولانا را در تقابل با اندیشه‌هایی قرار می‌دهم که در دوران جدید، به‌ویژه با مارکس، سر برآوردند. مارکس این نسبت را واژگونه کرد و گفت: «این وضعیت معیشت و عمل شماست که اندیشه و جهان‌بینی شما را می‌سازد، نه بالعکس.» در حالی که مولانا و متفکران سنتی می‌گفتند «اندیشهٔ توست که مسیر زندگی و ساختن جهان را برای تو رقم می‌زند.» این تقابل، نکته‌ای کلیدی در فهم جغرافیای فکری مولاناست. او به این معنا به «تقدم اندیشه» قائل است؛ یعنی حقیقت پیش از آنکه ساخته شود، کشف می‌شود، و ما در سایهٔ آن حقیقت، دست به عمل می‌زنیم.

این بیت تنها یک استعارهٔ ساده نیست، بلکه مدخلی است به بحث عمیق‌تر مولانا در باب «بی‌صورتی» و «صورت». اندیشه، در مقام «فکرت مکتتم» است؛ پنهان است و به آسانی دیده نمی‌شود. اما عمل، «آشکار» است. مولانا در ادامه همین مبحث، مثال‌های متعددی می‌آورد: لذتی که از هم‌آغوشی حاصل می‌شود یا قوّتی که از نان و نمک پدید می‌آید، همه بی‌صورت‌هایی هستند که در پسِ صورت‌های محسوس (مرد و زن در کنار هم، نان و نمک) نهفته‌اند. یا ظفر و پیروزی در جنگ، نتیجه‌ای بی‌صورت از صورِ تیغ و سپر است. حتی علم و دانایی، نتیجه‌ای بی‌صورت از صورتِ مدرسه و تعلیقات آن است. صورت از بی‌صورت برمی‌آید و باز به بی‌صورت بازمی‌گردد، درست مثل «اِنا الیه راجعون».

هشدار مولانا این است که: «زین قدح‌های صور کم باش مست / تا نگردی بت‌تراش و بت‌پرست.» اگر ما تنها به صورت‌ها، به ظاهر پدیده‌ها دل ببندیم و از بی‌صورتِ پشت آن‌ها غافل شویم، به نوعی بت‌پرستی گرفتار می‌شویم. این سخن، نقدی بنیادین است بر تمام دیدگاه‌های طبیعت‌گرایانه، ماتریالیستی و ناتورالیستی که هستی را تنها در «صورت» مادی آن خلاصه می‌کنند و منشأ بی‌صورت و عالم معنا را منکر می‌شوند. مولانا به ما یادآوری می‌کند که طبیعت تنها «یک صورت» از بی‌نهایت صورت‌های ممکن وجود است و ما نباید با این «یک صورت» مست شویم و آن را تنها حقیقت ممکن بپنداریم.

نکات کلیدی

  • اندیشه، منشأ و ریشهٔ عمل است؛ عمل، سایه و تجلی بیرونی اندیشه است.
  • مولانا بر تقدم اندیشه بر عمل تأکید دارد، در مقابل نظریات مادی‌گرایان که معیشت را مقدم بر اندیشه می‌دانند.
  • اندیشه (بی‌صورت) پنهان است و عمل (صورت) آشکار؛ اما این دو دست به دست هم می‌دهند.
  • صورت‌ها از بی‌صورت برمی‌آیند و به آن بازمی‌گردند؛ همچون «انا الیه راجعون».
  • دل بستن صرف به صورت‌های ظاهری و غفلت از بی‌صورتِ پشت آن‌ها، به بت‌پرستی و جهودِ حقیقت می‌انجامد.

Sources: d6-s83 · 27:45:00 d6-s83 · 33:26:00 d6-s83 · 40:34:00

به زبانِ تو — Limba ta · AI

Discuție — Întreabă despre acest distih — răspuns din Masnavi, cu fiecare vers citat

Conversația ta rămâne pe acest dispozitiv, dacă nu o distribui.

Ce au întrebat cititorii

Nicio întrebare distribuită încă — a ta ar putea fi prima.