آرزو می‌خواه، لیک اندازه خواه — M1:141 · «Маснави» Руми

شرحِ سروش — из его записанных лекций по Маснави

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای سالک، آرزو داشته باش، اما آرزوی به اندازه و متناسب با ظرفیت خودت داشته باش. کوه سترگ هم توانایی نگه داشتن یک برگ کاه را ندارد، چه رسد به حقیقت عظیم معشوق.

معنا: مولانا به ما می‌آموزد که تمنای وصال و کشف حقیقت، اگر بی‌حد و بی‌اندازه باشد، می‌تواند ویرانگر باشد. او توصیه می‌کند که در طلب خود اعتدال ورزیم، چرا که ظرفیت ما محدود است و حقیقت مطلق، بی‌واسطه، ما را تاب نمی‌آورد.

شرح

این بیت در ادامهٔ گفتگوی مولانا با جان خویش می‌آید که اصرار بر کشف بی‌پردهٔ راز معشوق دارد. جانِ عاشق بی‌تاب، می‌خواهد معشوق را عریان و بی‌حجاب ببیند و می‌گوید که «میان ما و تو جز پیرهن نخواهد ماند». این تمنا، همان‌طور که سعدی نیز در غزل‌های عاشقانه‌اش می‌گوید، خواسته‌ای است که پرده‌ها را برمی‌افتد تا وصال کامل شود. حتی خود مولانا در بستر مرگ، هنگام عیادت صدرالدین قونیوی، به این «پیراهن» اشاره می‌کند و می‌گوید: «بین من و معشوق پیراهنی بیش نمانده است»، که قرار است با مرگ برداشته شود و وصل صورت گیرد.

اما مولانا در پاسخ به این اصرار جان، حکیمانه تذکر می‌دهد که این آرزو باید با اندازه باشد. او به جان می‌گوید: «گفتم ار عریان شود او در عیان / نی تو مانی نی کنارت نی میان». اگر آن حقیقت مطلق، بی‌پرده و بی‌واسطه تجلی کند، نه تویی باقی می‌ماند و نه از کنار و میان تو اثری می‌ماند. بقای ما، بقای هستیِ مقیدِ ما، به همین پرده‌ها و حجاب‌ها وابسته است. بی‌جهت نیست که خیام نیز با حکمت خاص خود می‌گوید: «اسرار ازل را نه تو دانی و نه من / وین خط مقرمط نه تو خوانی و نه من / هست از پس پرده گفتگوی من و تو / چون پرده برافتد نه تو مانی و نه من». بقای ما به همین پرده‌هاست؛ برداشتن پرده به معنای فنای محض است.

مولانا مثال می‌زند که «برنتابد کوه را یک برگ کاه». ظرفیت وجودی ما، هرچند بزرگ و عظیم بنماید، در برابر عظمت آن حقیقت، همچون یک برگ کاه است در مقابل کوه. چگونه می‌تواند این همه عظمت را تاب آورد؟ سپس با مثالی دیگر این معنا را روشن‌تر می‌کند: «آفتابی کز وی این عالم فروخت / اندکی گر بیش تابد جمله سوخت». همین آفتابی که جان‌بخش عالم است، اگر اندکی بیش از حد بتابد، تمامی عالم را می‌سوزاند و نابود می‌کند. بنابراین، تجلی حقیقت نیز به تناسب ظرفیت و از «ورای حجاب» صورت می‌گیرد و این حجاب نه تنها مانع، بلکه محافظ و ضامن بقای ماست.

در نهایت، مولانا با اشاره به شمس تبریزی که نماد همان تجلی بی‌واسطه و قدرتمند بود، بحث را به اتمام می‌رساند: «فتنه و آشوب و خون‌ریزی مجو / بیش از این از شمس تبریزی مگو». این نه تنها اشاره‌ای است به شور و غوغایی که شمس در قونیه برانگیخت و سلطان ولد نیز او را «آن که بودش نهاد خون‌ریزی» می‌خواند، بلکه هشداری است که اصرار بر کشف بی‌واسطه، می‌تواند فتنه‌ها و آشوب‌های درونی و بیرونی بسیاری را به دنبال داشته باشد. پس بهتر آن است که از این طلب افراطی دست کشیم و به تدبیر حق که از پس پرده و از طریق «حکایت» با ما سخن می‌گوید، تن دهیم. مثنوی خود این «حکایت» است؛ تجلی روح مولانا که با لبی خندان، بی‌شکایت از هجران، احوال خویش را در قالب داستان‌ها برای ما روایت می‌کند تا از این طریق، نقد حال ما و او عیان شود.

نکات کلیدی

طلب حقیقت باید متناسب با ظرفیت وجودی سالک باشد؛ تاب و توان ما محدود است.
اگر حقیقت مطلق بی‌پرده تجلی کند، هستی مقید و محدود ما تاب نمی‌آورد و از بین می‌رود.
همانند آفتاب که اگر بیش از اندازه بتابد می‌سوزاند، حقیقت نیز اگر بی‌واسطه بیاید، ویرانگر است.
پرده‌ها و حجاب‌ها نه تنها مانع، بلکه محافظ و ضامن بقای ما در مواجهه با حقیقت‌اند.
مولانا حتی در بستر مرگ نیز از «پیراهن» یا حجاب میان خود و معشوق سخن می‌گوید که تنها با فنای کامل برداشته می‌شود.
هشدار «بیش از این از شمس تبریزی مگو» اشاره‌ای است به فتنه‌های ناشی از تجلی بی‌واسطه و لزوم حزم و خویشتن‌داری.

Sources: d1-s19 · 01:27:00 d1-s19 · 01:30:15 d1-s19 · 01:32:59 d1-s20 · 00:25:49

Abdolkarim Soroush from his recorded lectures ↗

This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.

Translation & meaning

Translation: Desire, yet desire with measure and grace Even a mountain cannot bear a single blade of straw's weight.

Meaning: Mowlana advises us that while longing for union and the unveiling of truth is inherent, an unbridled desire can be destructive. He suggests seeking with moderation, as our finite capacity cannot withstand the unmediated intensity of absolute truth.

Explanation

This verse arises from Mowlana's dialogue with his own soul, which insists on the unveiled revelation of the Beloved's secret. The restless, passionate soul yearns to behold the Beloved naked and unadorned, declaring, "Between us and You, only a shirt shall remain." This yearning, as Saʿdi also expresses in his love ghazals, is a desire to cast aside all veils for complete union. Indeed, Mowlana himself, on his deathbed, when visited by Sadruddin Qunawi, referred to this very 'shirt,' saying, "Between me and the Beloved, only a shirt remains," implying that death would remove this final veil, bringing about ultimate union.

However, in response to his soul's insistence, Mowlana sagely cautions that such a desire must be measured. He tells the soul: "If He were to reveal Himself openly, / Neither you, nor your side, nor your middle would remain." If that absolute truth were to manifest directly and unveiled, neither your essence nor your very being would survive. Our existence, our delimited being, is contingent upon these very veils and screens. It is no coincidence that Khayyam, with his unique wisdom, articulated this: "The secrets of eternity, neither you nor I know, / And this intricate script, neither you nor I can read. / There is a discourse between you and me, behind the curtain; / When the curtain falls, neither you nor I shall remain." Our very persistence depends on these veils; their removal signifies utter annihilation.

Mowlana illustrates this with a potent metaphor: "Even a mountain cannot bear the weight of a single blade of straw." Our existential capacity, however grand it may appear, is but a blade of straw before the mountain of that Truth. How could it possibly endure such immensity? He further clarifies this meaning with another example: "The sun from which this world ignited / If it shone but a little more intensely, would burn the whole to naught." This very sun, which gives life to the cosmos, if it were to shine just a fraction more brightly, would incinerate and destroy the entire world. Thus, the manifestation of truth occurs in proportion to our capacity and from "behind the veil," a veil that is not merely an obstruction but a guardian and guarantor of our survival.

Finally, Mowlana concludes the discussion by alluding to Shams Tabrizi, who symbolized that direct and powerful manifestation: "Seek not strife, tumult, and bloodshed; / Speak no more of Shams-e Tabrizi than this." This is not only a reference to the fervor and commotion Shams stirred in Konya—Sultan Walad described him as having "a nature prone to bloodshed"—but also a warning that insisting on direct, unmediated revelation can lead to profound internal and external strife. Therefore, it is best to relinquish such excessive demands and submit to divine providence, which speaks to us from behind the veil through "narratives" (hikayat). The Masnavi itself is this 'narrative'—the manifestation of Mowlana's spirit, who, with a joyful countenance and without complaint of separation, recounts his experiences through stories so that both his and our present state may be revealed.

Key takeaways

The pursuit of truth must be proportionate to the seeker's existential capacity; our endurance is limited.
If absolute truth were to manifest unveiled, our finite and conditioned existence could not withstand it and would perish.
Just as the sun burns if it shines too intensely, so too is truth destructive if it appears unmediated.
Veils and curtains are not merely obstructions but protectors and guarantors of our survival in the face of truth.
Mowlana, even on his deathbed, spoke of the 'shirt' or veil between him and the Beloved, which is only removed with complete annihilation.
The warning 'speak no more of Shams-e Tabrizi' alludes to the strife caused by unmediated manifestation and the necessity of prudence and self-restraint.

Sources: d1-s19 · 01:27:00 d1-s19 · 01:30:15 d1-s19 · 01:32:59 d1-s20 · 00:25:49

به زبانِ تو — Ваш язык · AI

فارسی via Soroush AI draft

آرزو داشته باش، اما به قدر ظرفیتت بخواه،که کوهی سترگ را تابِ یک برگِ کاه نیست.

ای سالک، در طلب حقیقت و وصال، آرزوهایت باید متناسب با ظرفیت وجودی تو باشد، زیرا حقیقت مطلق و بی‌پرده، برای هستی محدود ما تحمل‌ناپذیر و ویرانگر است.

این بیت در میانهٔ گفتگوی مولانا با جانِ بی‌تاب خویش می‌آید که اصرار دارد راز معشوق بی‌پرده بر او آشکار شود. جانِ عاشق می‌خواهد معشوق را «عریان» ببیند و هر حجابی را از میان بردارد. مولانا در پاسخ، حکیمانه هشدار می‌دهد که این آرزو باید «به اندازه» باشد.

اگر حقیقت مطلق، بی‌واسطه و عریان تجلی کند، وجود محدود ما تاب نمی‌آورد و نابود می‌شود: «نه تو مانی نه کنارت نه میان». بقای ما در گرو همین پرده‌ها و حجاب‌هاست که تجلی حق را متناسب با ظرفیت ما به ما می‌رسانند. همان‌طور که خیام نیز می‌گوید: «چون پرده برافتد نه تو مانی و نه من». برداشتن کامل پرده به معنای فنای محض است.

مولانا برای روشن کردن این نکته، دو مثال می‌آورد. نخست می‌گوید: «برنتابد کوه را یک برگ کاه». در این تشبیه، وجود ما با همهٔ بزرگی‌اش در برابر عظمت حقیقت، مانند برگ کاهی در برابر کوه است؛ چگونه می‌تواند آن را تاب بیاورد؟ سپس می‌افزاید که همین آفتابِ زندگی‌بخش، اگر اندکی نزدیک‌تر شود یا شدیدتر بتابد، همه چیز را می‌سوزاند. بنابراین، تجلی حقیقت نیز باید به اندازه و از پسِ حجاب باشد تا ویرانگر نباشد.

در نهایت، مولانا با اشاره به شمس تبریزی، که خود نماد تجلی بی‌واسطه و آشوبگر حقیقت بود، این بحث را به پایان می‌برد و توصیه می‌کند که نباید در این راه، فتنه و خون‌ریزی طلبید. اصرار بر کشف بی‌پردهٔ راز، می‌تواند به آشوب‌های درونی و بیرونی ویرانگر بینجامد. پس بهتر است به تدبیر الهی که از طریق «حکایت» و داستان با ما سخن می‌گوید، تن دهیم.

واژه‌های دشوار

لیک: ولی، اما
برنتابد: تحمل نمی‌کند، تاب نمی‌آورد
برگ کاه: یک ساقه یا پرهٔ کاه، کنایه از چیزی بسیار کوچک و بی‌وزن

gemini-2.5-pro

Deutsch via Soroush AI draft

Wünsche nur, doch wünsche stets mit Maß,denn ein Strohhalm trägt des Berges Last nicht, nein.

Habe Wünsche, aber verlange nur, was deiner Aufnahmefähigkeit entspricht, denn die unermessliche Wahrheit kann von unserem begrenzten Wesen nicht ertragen werden.

Dieser Vers ist Rūmīs Antwort an seine eigene Seele, die ungeduldig die unverhüllte Offenbarung des göttlichen Geliebten fordert. Die Seele verlangt, die Wahrheit „nackt“ zu sehen, ohne die Schleier, die sie verbergen. Rūmī warnt jedoch weise, dass ein solches Verlangen maßvoll sein muss. Er erklärt, dass, sollte sich die absolute Wahrheit ohne Vermittlung offenbaren, unser begrenztes Sein – unser Ich, unsere Existenz – ausgelöscht würde. Unser Überleben hängt paradoxerweise von ebenjenen Schleiern ab, die uns von der Wahrheit zu trennen scheinen. Sie sind nicht nur Hindernisse, sondern auch Schutzschilde.

Um diesen Punkt zu verdeutlichen, verwendet Rūmī ein eindringliches Bild: „denn ein Strohhalm trägt des Berges Last nicht“. Unsere existenzielle Kapazität, so groß sie uns auch erscheinen mag, ist im Vergleich zur Unermesslichkeit der göttlichen Wahrheit so unbedeutend wie ein Strohhalm im Angesicht eines Berges. Wie könnte sie eine solche Last tragen? Im folgenden Vers vergleicht er diese Wahrheit mit der Sonne: Sie spendet Leben, doch wenn sie nur ein wenig näher käme, würde sie die ganze Welt verbrennen. Die Offenbarung der Wahrheit muss also unserer Fähigkeit, sie zu empfangen, angepasst sein.

Schließlich schließt Rūmī diese Diskussion mit einer Anspielung auf seinen Meister, Schams-e Tabrīzī, der für ihn die Verkörperung dieser direkten, überwältigenden Manifestation der Wahrheit war. Er mahnt: „Suche nicht Streit, Aufruhr und Blutvergießen; / Sprich nicht mehr von Schams-e Tabrīzī als dies.“ Dies ist eine Warnung, dass das Beharren auf einer ungeschützten Begegnung mit dem Absoluten zu innerem und äußerem Chaos führen kann. Stattdessen sollte der Suchende sich der göttlichen Weisheit fügen, die sich durch die „Erzählungen“ (ḥikāyat) des Mas̱navī selbst offenbart – vermittelt, maßvoll und dem menschlichen Fassungsvermögen angemessen.

Glossary

لیک: Eine poetische oder archaische Form von لیکن (lekin), was „aber“, „jedoch“ bedeutet.
برنتابد: Wörtlich: „kann nicht ertragen“, „hält nicht aus“. Es drückt die Unfähigkeit aus, einer überwältigenden Kraft oder einem Gewicht standzuhalten.
برگ کاه: Wörtlich: „ein Blatt Stroh“; ein Strohhalm. Es wird hier als Metapher für etwas äußerst Zerbrechliches und Leichtes verwendet, das keine Last tragen kann.

gemini-2.5-pro

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.

M1:141 — آرزو می‌خواه، لیک اندازه خواه / برنتابد کوه را یک برگ کاه