M1:626 — زَجرِ شاگردان و استادان چراست / خاطر از تدبیرها گردان چراست

مولانا در این بخش از مثنوی، در حال بحث درباره‌ی مسئله‌ی پیچیده‌ی جبر و اختیار است. او با جبرگرایی مطلق مخالف است و معتقد است که انسان از درجه‌ای از اختیار برخوردار است. این بیت، ادامه‌ی استدلال اوست که بر اساس تجربه‌های روزمره‌ی انسانی بنا شده است.

در بیت‌های قبلی، مولانا به احساس شرم و پشیمانی پس از انجام کار خطا اشاره کرده و آن را دلیلی بر وجود اختیار دانسته بود. در این بیت، او دو مثال ملموس دیگر می‌آورد:

1. تادیب و آموزش: چرا استادان، شاگردان خود را برای کم‌کاری یا اشتباه، توبیخ و مجازات می‌کنند؟ این کار بر این فرض استوار است که شاگرد می‌توانست بهتر عمل کند، یعنی اختیار داشته است. اگر اعمال شاگرد جبری و از پیش تعیین‌شده بود، تنبیه او بی‌معنا و ظالمانه بود.

2. پشیمانی از تدبیر: چرا انسان پس از آنکه نقشه‌ای می‌کشد و کاری انجام می‌دهد، گاهی از نتیجه‌ی آن پشیمان می‌شود و با خود می‌گوید «کاش آن کار را نکرده بودم»؟ این پشیمانی و رویگردانی از تصمیمات گذشته، نشان می‌دهد که ما خود را در آن تصمیم، مختار و مسئول می‌دانیم. اگر ما صرفاً ابزاری بی‌اراده در دست تقدیر بودیم، حسرت خوردن بر تدبیرهای گذشته منطقی نبود.

بنابراین، این بیت با طرح دو پرسش انکارآمیز، مخاطب را به این نتیجه می‌رساند که ساختار زندگی اجتماعی (آموزش و پرورش) و روانی (پشیمانی) ما، بر پایه‌ی اصل اختیار بنا شده است.