M2:57 — از تو ای بی‌نقش با چندین صور / هم مشبه هم موحد خیره‌سر

Rumi sedang berbicara langsung kepada Tuhan, menggambarkan sebuah paradoks teologis yang mendalam. Tuhan, dalam esensi-Nya, adalah bī-naqsy (tanpa rupa, transenden), melampaui segala bentuk dan pemahaman. Namun, pada saat yang sama, Ia mewujudkan Diri-Nya dalam ṣuwar (bentuk-bentuk) ciptaan yang tak terhingga, dari matahari hingga lautan (seperti disebut di bait-bait sebelumnya). Kehadiran ganda ini—transenden sekaligus imanen—membuat akal manusia kebingungan.

Kebingungan ini melahirkan dua kutub pemikiran. Di satu sisi adalah kaum musyabbih, yang hanya fokus pada manifestasi (bentuk-bentuk) dan akhirnya menyamakan Tuhan dengan ciptaan-Nya (antropomorfisme). Di sisi lain adalah kaum muwahhid, yang begitu fokus pada transendensi-Nya hingga menolak hubungan apa pun antara Tuhan dan bentuk-bentuk duniawi. Menurut Rumi, kedua kelompok ini sama-sama khīrah-sar (terpana, bingung, pusing), karena akal mereka tidak mampu menampung realitas Tuhan yang mencakup kedua aspek tersebut secara bersamaan.

این بیت به یکی از پیچیده‌ترین مباحث الهیاتی می‌پردازد: رابطهٔ خداوند با جهان و چگونگی شناخت او. مولانا خداوند را «بی‌نقش» می‌خواند، یعنی ذاتی که فراتر از هرگونه شکل، صورت و تعین است. این همان مقام «تنزیه» (تَنزیه) یا پاک شمردن خداوند از صفات مخلوقات است که «موحدان» بر آن پای می‌فشارند.

از سوی دیگر، همین ذات بی‌صورت، در «چندین صور» یا جلوه‌های بی‌شمار در جهان هستی آشکار می‌شود. کوه، دریا، خورشید و هر پدیده‌ای، صورتی از ظهور اوست. این نگاه، به «تشبیه» (تَشبیه) نزدیک است که خداوند را در آینهٔ آفریدگانش می‌بیند و «مشبّهه» به آن باور دارند.

مولانا می‌گوید حقیقت خداوند چنان عظیم و جامع این دو وجه متضاد است که هر دو گروه را «خیره‌سر» و سرگشته می‌کند. هم آنکه تنها به صورت‌ها می‌چسبد و خدا را به مخلوق تشبیه می‌کند، راه را گم کرده و هم آنکه با نفی مطلق هر صورتی، ارتباط خدا با جهان را انکار می‌کند، در حیرت مانده است. ذات الهی، هم بی‌صورت است و هم در صورت‌ها جلوه‌گر، و این پارادوکس، عقل بشری را به تحیر وامی‌دارد و راهی جز شهود قلبی باقی نمی‌گذارد.