M2:64 — گر بدیدی حس حیوان شاه را / پس بدیدی گاو و خر الله را

Bait ini adalah puncak argumen Rumi yang membedakan dua cara memandang realitas: melalui indra hewani (ḥiss-i ḥayvān) dan melalui mata akal budi atau persepsi spiritual (dīda-yi ʿaql).

Rumi menggunakan kiasan yang sengaja dibuat mengejutkan (reductio ad absurdum). Ia menyatakan, jika "Sang Raja"—yakni kebenaran ilahi atau realitas spiritual yang lebih tinggi—dapat dilihat hanya dengan mata, telinga, dan indra fisik lainnya, maka tidak akan ada bedanya antara manusia dan hewan seperti "lembu dan keledai". Hewan pun memiliki indra fisik yang sering kali lebih tajam daripada manusia. Namun, mereka tidak dapat memahami Tuhan.

Dengan demikian, Rumi menegaskan bahwa manusia dianugerahi fakultas yang lebih luhur, yaitu persepsi batiniah. Kemampuan untuk "melihat" Allah bukanlah soal penglihatan fisik, melainkan soal pencerahan batin. Bait ini secara langsung mengkritik pandangan yang terlalu mengandalkan indra lahiriah untuk memahami hal-hal yang bersifat gaib, dan mendorong kita untuk mengasah "indra lain" yang menjadi pembeda kemuliaan manusia.

مولانا در این بخش از مثنوی، تفاوت بنیادین میان دو نوع شناخت را توضیح می‌دهد: شناخت از طریق «حس» و شناخت از طریق «عقل» یا «چشم دل».

او «اهل اعتزال» (معتزله) را نماد کسانی می‌داند که تنها به حواس پنج‌گانه و عقل جزئی تکیه می‌کنند و هر آنچه را که با این ابزارها قابل درک نباشد، انکار می‌کنند. در مقابل، «اهل سنت» (در اینجا به معنای عارفان و اهل بینش) را کسانی می‌داند که به «چشم عقل» یا حس درونی مجهزند و می‌توانند حقایق فراتر از ماده را مشاهده کنند.

این بیت، استدلالی قاطع در برابر حس‌گرایان است. مولانا می‌گوید اگر ابزار شناخت خداوند همان «حس حیوانی» بود که در همهٔ موجودات زنده مشترک است، پس تفاوتی میان انسان و حیوان باقی نمی‌ماند. گاو و الاغ که در حواس ظاهری (مانند بویایی و شنوایی) چه‌بسا از انسان قوی‌ترند، باید می‌توانستند «شاه» (کنایه از خداوند و حقیقت مطلق) را ببینند. چون چنین چیزی ممکن نیست، پس نتیجه می‌گیریم که انسان برای درک حقایق معنوی، به حسی دیگر و والاتر مجهز است که همان «چشم دل» یا «عقل کلی» است؛ همان چیزی که وجه تمایز و کرامت انسان است.