M2:74 — شکر یزدان را که چون او شد پدید / در خیالش جان خیال خود بدید

Bait ini adalah puncak dari renungan tentang bagaimana Yang Tak Berbentuk dapat dikenali melalui bentuk. Rumi baru saja menyamakan citra Kekasih (khayal-e yar) dengan Nabi Ibrahim (Khalil): wujudnya tampak seperti berhala, tetapi maknanya adalah penghancur segala berhala.

Dengan landasan itu, bait ini mengungkapkan rasa syukur yang mendalam. Ketika citra atau manifestasi Ilahi itu—baik dalam wujud seorang guru spiritual, Nabi, maupun dalam intuisi mendalam di kalbu—hadir dan menjadi nyata bagi seorang pencari, terjadilah sebuah peristiwa agung. Jiwa sang pencari, yang sebelumnya buta terhadap dirinya sendiri, kini dapat "melihat" hakikatnya sendiri di dalam "cermin" citra Ilahi tersebut. Ini bukanlah penyembahan berhala, melainkan penggunaan bentuk sebagai jembatan menuju makna.

Dalam Sufisme, pengenalan diri (ma'rifat al-nafs) tak terpisahkan dari pengenalan Tuhan (ma'rifat al-Rabb). Jiwa melihat dirinya sebagai cerminan sifat-sifat Tuhan. Kehadiran Kekasih dalam "khayal" atau imajinasi spiritual memungkinkan jiwa untuk menyadari asal-usul dan potensinya sendiri, memicu transformasi dari sekadar bentuk menjadi substansi yang hidup.

مولانا در اینجا به یکی از عمیق‌ترین مفاهیم عرفانی اشاره می‌کند: معشوق (که می‌تواند پیر، انسان کامل، یا خود حق باشد) همچون آینه‌ای عمل می‌کند که سالک با نگریستن در آن، نه فقط صورت معشوق، که حقیقتِ پنهانِ خود را کشف می‌کند.

در بیت پیشین (بیت ۷۳)، مولانا معشوق را به حضرت ابراهیم تشبیه کرده بود که صورتش مانند «بت» است اما معنا و باطنش «بت‌شکن». این بیت ادامه همان تصویر است. «خیال» یار، همان صورت ظاهری و دل‌انگیز اوست که در ابتدا توجه را جلب می‌کند. اما این خیال، یک خیال معمولی نیست؛ آینه‌ای صیقلی است. وقتی «جان» یا روح سالک در این آینه می‌نگرد، بازتابی از اصل و جوهر الهی خود را در آن می‌بیند. این همان فرآیند «خودشناسی» از طریق «دیگری» است.

به بیان ساده‌تر، عشق به یک موجود کامل، راهی برای کشف کمالِ بالقوه‌ی درون خود انسان است. جان، که پیش از این خود را نمی‌شناخت و از اصل خود دور افتاده بود، با دیدن خیال یار، به یاد «خیال» اصلی و ازلی خود می‌افتد و به همین دلیل، مولانا این پدیدار شدن را شایسته‌ی شکرگزاری به درگاه یزدان می‌داند.