Читать Книга 6 Раздача помощником в городе Тебризе и сбор небольших средств. И приход того странника на могилу мухтасиба для посещения, и рассказ этой истории у его могилы в форме причитаний — до конца Бейт 3263

M6:3263 — ای غم ارزاق ما بر خاطرت / ای چو رزق عام احسان و برت

ای غم ارزاق ما بر خاطرتای چو رزق عام احسان و برت
✦ Отобразить этот бейт на Русский

M6:3263

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — из его записанных лекций по Маснави

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای کسی که غم روزی و معیشت ما بر خاطرت بود، ای که احسان و نیکی‌ات چون رزق عمومی خداوند شامل حال همگان می‌شد.

معنا: این بیت، که در قالب مرثیه‌ای برای یک ولی‌نعمت سروده شده، فرد مورد نظر را به کسی تشبیه می‌کند که دغدغهٔ تأمین معاش همگان را داشت و بخشندگی‌اش بی‌هیچ تبعیضی، همچون روزی عام الهی، شامل همهٔ خلایق می‌شد.

شرح

این بیت در بطنِ یک مرثیه و سوگ‌نامه‌ای بلند برای بزرگ‌مردی فقید سروده شده است؛ سوگ‌نامه‌ای که مولانا آن را «نشید» می‌خواند. مخاطب این مرثیه، ولی‌نعمت و سالکی است که روح از جسمش پر کشیده، اما یاد و اثر وجودش همچنان مایهٔ برکت و امید است. مولانا در این بیت به وضوح به دو ویژگی برجستهٔ او اشاره می‌کند.

ابتدا می‌گوید: «ای غم ارزاق ما بر خاطرت.» این عبارت، از دغدغه‌مندی بی‌شائبهٔ آن بزرگوار برای روزی و معیشت دیگران حکایت می‌کند. او نه تنها غم خود، بلکه غم مردمان را، بویژه نیازمندان را، بر دل و اندیشه داشت. این یک صفت عالی است؛ فراتر از انانیت و خودپرستی، به دیگران می‌نگریست و نان و آب و نیازهایشان را از خاطر نمی‌برد.

اما اوج تمجید در مصراع دوم است: «ای چو رزق عام احسان و برت.» اینجا مولانا سخاوت و نیکوکاری (بر) آن ولی‌نعمت را به «رزق عام» الهی تشبیه می‌کند. می‌دانیم که روزی خداوند دوگونه است: «رزق عام» که شامل همهٔ موجودات می‌شود؛ نیک و بد، کافر و مؤمن، انسان و حیوان، بدون هیچ تبعیضی. همانند خورشید که به فرمودهٔ مولانا، «بر شاخ خشک و بر شاخ تر» می‌تابد. اما «رزق خاص» نیز هست که تنها نصیب خاصان و اولیای او می‌گردد و متناسب با استعداد و ظرفیت هر فرد است؛ شاخ تر از آفتاب، شکوفایی و میوه می‌گیرد، در حالی که شاخ خشک تنها گرمایی می‌ستاند. آن ولی‌نعمت نیز در بخشندگی، همچون رزق عام الهی عمل می‌کرد؛ احسانش فراگیر بود، نه فقط به دوستان و نزدیکانش، بلکه به تمامی اهل راه، به «ابناء السبیل» که در مسیر مانده بودند، بی‌آنکه انتظار خاصی داشته باشد. گویی رزق خود او، رزق خاص خداوند بود و بخشندگی او، تجلی رزق عام الهی در زمین. این اوج کرم و بلندی همت است که انسان، واسطهٔ فیضی عام باشد، بی‌هیچ تمایزی.

همین جاست که حافظ شیرین‌سخن نیز گوشزد می‌کند: «بشنو این نکته که خود را ز غم آزاده کنی / خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی.» این حکمت به ما می‌آموزد که هر کس باید به دنبال «روزی ننهاده»ٔ خود، یعنی استعداد و ظرفیت ویژهٔ خویش باشد؛ رزق خاص خود را بجوید، در حالی که از رزق عام الهی نیز بهره‌مند است و به دیگران چشم حسد و غبطه ندوزد. آن ولی‌نعمت، در حقیقت، خود را در مقام رزق‌دهندهٔ عام قرار داده بود و این مقامی بس بلند و ستودنی است.

نکات کلیدی

  • این بیت، ولی‌نعمت ازدست‌رفته را به نیکوکاری تشبیه می‌کند که غم روزی دیگران را بر دوش داشت.
  • احسان و بخشندگی این ولی‌نعمت با «رزق عام» الهی مقایسه شده است که بدون تبعیض شامل همه می‌شود.
  • مولانا دو نوع رزق را از هم متمایز می‌کند: «رزق عام» (فراگیر برای همه) و «رزق خاص» (متناسب با استعداد و ظرفیت هر فرد).
  • این ستایش بر اهمیت دغدغه‌مندی برای دیگران، گشاده‌دستی و بی‌طرفی در نیکوکاری تأکید دارد.
  • اشاره‌ای به حکمت حافظ در طلب «روزی ننهاده» و پرهیز از حسد در کسب روزی‌های خاص.

Sources: d6-s73 · 22:03:03 d6-s73 · 27:27:27

به زبانِ تو — Ваш язык · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.