Читать Книга 6 Возвращение того человека радостным и достигшим желаемого, благодарящим Бога, совершающим земные поклоны и пребывающим в удивлении от чудесных знамений Бога и явление их толкований таким образом, что ни один разум и понимание не достигают этого Бейт 4363

M6:4363 — امن دیدی گشته در خوفی خفی / خوف بین هم در امیدی ای حفی

امن دیدی گشته در خوفی خفیخوف بین هم در امیدی ای حفی
✦ Отобразить этот бейт на Русский

M6:4363

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — из его записанных лекций по Маснави

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو امنیتی را دیدی که در خوفی پنهان گشته بود؛ پس در مقابل، خوف را نیز در امیدی بنگر، ای مهربان (یا ای لطیف)! معنا: این بیت بیانگر این حقیقت است که حالات ظاهری گاه وارونهٔ باطن‌اند؛ امن حقیقی می‌تواند در دل ترس‌های پنهان باشد و ترس و نگرانی نیز، در بطن امیدواری جای گیرد.

شرح

این بیت در ادامهٔ سخن مولانا می‌آید که عارفان را در امن دائمی می‌بیند، زیرا که آنان «از دریای خون» گذر کرده‌اند. اما این امن، امنی ساده و یک‌سویه نیست، بلکه امنی‌ست که «از عین خوف آمد پدید». اینجاست که مولانا با شجاعت تمام، پرده از سرشتی پارادوکسیکال در جهان هستی و تدبیر الهی برمی‌دارد.

من مکرر گفته‌ام که خداوند «ذواللطف الخفی» و «مکار» است، و این صفات صرفاً برای تشدید بلا و مکافات نیستند، بلکه بیانگر هندسه‌ای پنهان در خلقت‌اند که گاه ضلالت را مقدمه هدایت قرار می‌دهد و کژی‌ها را به ثمر احسان می‌نشاند. لطف خفی یعنی پادزهر در دل زهر، و این همان نکته‌ای‌ست که مولانا در همین ابیات پیشین به آن اشاره کرده، که خداوند مهربان در زهر نیز تریاق را نهاده است. سعدی در گلستان چه نیکو می‌گوید: «الا لا تَجزَعَنَّ اَخَ البَلیَّه فَلِلرَّحمانِ اَلطافٌ خَفیَّه». بله، پاداش نماز آشکار است، اما مکرمت و خلعت مغفرت، در گناه نهفته است. این یک کیمیای الهی است؛ گناهی که به توبه بینجامد، نه تنها پاک می‌شود، بلکه «سیئات را بدل به حسنات» می‌کند و آدمی را به معراج می‌برد. به قول حافظ: «مستحق کرامت گناهکارانند».

از سوی دیگر، مولانا به ما می‌آموزد که هیچ نیکوکاری «بی‌وجا» نباید باشد و هیچ خطا‌کاری «بی‌رجا» نماند. وجا یعنی ترس، و محسن یعنی نیکوکار. حتی برترین مؤمنان نیز نباید خود را از لغزش در امان ببینند؛ مگر ابلیس و بلعم باعور که در اوج قرب بودند و لغزیدند؟ مگر شیخ بهایی به ما نمی‌آموزد که آدم، با تنها یک گناه، از بهشت رانده شد؟ پس پیامبر نیز، که بر صراط مستقیم بود، هر روز از خدا می‌خواست که او را بر صراط مستقیم نگه دارد.

در مقابل، هیچ خطا‌کاری نباید از رحمت الهی ناامید شود. همیشه در دل ناامیدی‌ها، امیدها نهفته است. این مکر الهی، هم در حوزه اعمال فردی و هم در تاریخ و جامعه ساری و جاری است. منکران قصد اِذلال ثِقات را داشتند، اما نتیجه‌اش عزّت رسولان و ظهور معجزات شد. ابرهه با پیلانش برای ذلیل کردن کعبه آمد، اما عین تلاش او موجب اعزاز بیشتر کعبه و حتی توانگر شدن فقیران عرب شد. این «فسخ عزائم و نقض همم» که از کلام امام علی در نهج‌البلاغه نیز می‌شنویم، نشان می‌دهد که تقدیر الهی فراتر از نقشه‌های انسانی است و چه بسا یک شر ظاهری، منجر به خیری عظیم و پنهان شود. این بیت، دعوت به بصیرتی عمیق است تا دوگانگی‌های ظاهری را کنار زده و وحدت لطفی و قهری حضرت حق را در تمام پدیده‌ها مشاهده کنیم.

نکات کلیدی

  • امن و خوف، و امید و نومیدی، در باطن در هم تنیده‌اند و ماهیتی پارادوکسیکال دارند.
  • لطف الهی گاهی پنهان است و در دل سختی‌ها و گناهان، رحمت و مغفرت جای می‌گیرد (لطف خفی).
  • توبه و پشیمانی، گناهان را به حسنات تبدیل می‌کند و عامل معراج و ارتقای روحی‌ست.
  • هیچ نیکوکاری نباید از لغزش ایمن باشد و هیچ خطاکاری نباید از رحمت الهی ناامید گردد.
  • نقشه‌های انسان‌ها ممکن است برعکس عمل کند و شر ظاهری، به خیر بزرگتری بینجامد (مکاری خداوند).
  • پیامبران نیز با وجود مقام بلند، از خدا استقامت بر صراط مستقیم را می‌خواستند.

Sources: d6-s96 · 22:00:00 d6-s96 · 23:16:30 d6-s96 · 21:13:50

به زبانِ تو — Ваш язык · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.