อ่าน Daftar 1 ชาวคริสต์ติดตามเสนาบดี โคลงคู่ 380

M1:380 — ما درین انبار گندم می‌کنیم / گندم جمع آمده گُم می‌کنیم

ما درین انبار گندم می‌کنیمگندم جمع آمده گُم می‌کنیم
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M1:380

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ما در این انبارِ وجودمان گندمِ اعمال صالح می‌ریزیم، اما همین گندم‌های جمع‌شده را از دست می‌دهیم و گم می‌کنیم. معنا: ما اعمال نیک انجام می‌دهیم، اما غفلت‌ها و آفات درونی باعث می‌شود که حاصل این اعمال در وجود ما پایدار نماند و اثری از آن نبینیم.

شرح

این بیت، بی‌تردید، در شمار کلیدی‌ترین آموزه‌های مولاناست و به کالبدشکافی دقیق رابطهٔ ما با اعمال عبادی‌مان می‌پردازد. مولانا می‌فرماید که ما در «انبار» وجود خودمان، گندم اعمال صالح می‌ریزیم؛ منظور از گندم، طاعات، نماز، روزه، نیکی به خلق و پرهیز از گناه است. اما نکتهٔ غریب اینجاست که این «گندم جمع‌آمده» گم می‌شود. به بیان دیگر، ما پس از عمری عبادت، وقتی به درون خود می‌نگریم، اثری از این گندم نمی‌یابیم، یعنی خودمان تغییر نکرده‌ایم و به همان کیفیت سابق مانده‌ایم.

من می‌گویم که مولانا در اینجا یک خطای بنیادین را تصحیح می‌کند. بسیاری از ما پنداشته‌ایم که اعمال عبادی، همچون پول‌هایی است که در یک حساب بانکی به نام «آخرت» واریز می‌کنیم تا روزی در آینده آن را برداشت کنیم. مولانا قاطعانه می‌گوید که چنین نیست. اگر بانکی وجود دارد، همان وجود خود ماست. اگر طاعات اثربخش باشد، باید همین‌جا و همین اکنون در وجود ما ذخیره شود و ما احساس «پولداری» و غنای نفسانی کنیم. غنایی که از درون می‌جوشد، نه از دارایی‌های بیرونی. همان‌طور که خود مولانا می‌فرماید:

شاه آن باشد که از خود شه بود نه به لشکرها و مخزن شه شود شاهی حقیقی آن است که از ذات خویش برمی‌خیزد، نه از تکیه بر لشکرها یا گنجینه‌ها که هر لحظه ممکن است از دست بروند. اما آنچه از درون توست، هیچ‌کس نمی‌تواند از تو بستاند.

راز این گم‌شدگی گندم کجاست؟ مولانا هشدار می‌دهد که باید هوشیار باشیم. نباید گمان کنیم که این انبار سوراخ است یا دزدی از بیرون می‌آید. بلکه باید بیندیشیم: «کین خلل در گندم است از مکر موش؟» یک «موش» در انبار وجود ما حفره زده و این گندم‌ها را می‌دزدد. این موش کیست؟ مولانا در جایی دیگر تصریح می‌کند: «نفس و شیطان هر دو یک تن بوده‌اند / در دو صورت خویش را بنموده‌اند.» این موش، همان نفسِ اماره و شیطانِ درون ماست که در قالب خودفریبی، اگوئیسم، و توجیه اعمال، برکات طاعات ما را می‌رباید. ما در کمال استادی، توانایی عظیمی در گول زدن خویشتن داریم؛ کمالات را به خود نسبت می‌دهیم و نقصان‌ها را به دیگری.

راه چاره چیست؟ مولانا توصیه می‌کند: «اول ای جان دفع شر موش کن / وانگهان در جمع گندم کوش کن.» یعنی پیش از آنکه به جمع‌آوری گندم‌های تازه بپردازیم، نخست باید انبار وجودمان را مستحکم کنیم و شر این موش دزد را دفع کنیم. سوراخ‌ها و روزنه‌های نفوذ نفس را مسدود سازیم. اگر این کار را نکنیم، جمع کردن گندم بیشتر، تنها هدر دادن آن است.

در همین راستا، مولانا به حدیث نبوی «لا صلاة تم الا بالحضور» اشاره می‌کند. پیامبر فرموده‌اند که هیچ نمازی کامل نیست مگر با حضور قلب. اگر نماز یا هر عبادت دیگری بدون حضور قلب انجام شود، به تعبیر غزالی، صرفاً یک «نماز فقهی» است؛ اسقاط تکلیف می‌کند و از نظر شرعی وظیفه را ساقط می‌نماید، اما اثری در تغییر وجود و تعالی روح ما ندارد. "گندم اعمال چهل‌ساله کجاست؟" این سؤالی است که باید از خود بپرسیم: اگر چهل سال عبادت کرده‌ایم، چرا تغییر نکرده‌ایم؟ چرا از خودمان و از اگوئیسممان بیرون نیامده‌ایم؟ این پرسشْ سنگ محکِ هر عمل عبادی است؛ اگر اثرش در قلب و جان ما مشهود نیست، پس بی‌شک آن موش دزد در کار است و باید سراغ او را بگیریم، نه اینکه صرفاً به انباشت گندم بی‌حاصل ادامه دهیم.

نکات کلیدی

  • اعمال عبادی باید در «انبار» وجود ما ذخیره شوند و به غنای نفسانی و تحول درونی ما منجر گردند، نه اینکه صرفاً برای آخرت انباشته شوند.
  • اگر اعمال صالح ما به تغییر و تعالی درونی نیانجامد، نشان‌دهندهٔ وجود «موش»ی است که برکات آن را می‌رباید.
  • این «موش» نمادی از نفس اماره، اگوئیسم و خودفریبی درونی ماست که اعمالمان را تهی می‌کند.
  • به جای افزایش کمّی اعمال، اولویت با «دفع شر موش» است؛ یعنی ابتدا باید موانع درونی و آفت‌های نفسانی را برطرف کنیم.
  • عبادات بدون «حضور قلب» (مانند نماز فقهی) ممکن است تکلیف را ساقط کنند، اما توانایی تغییر و تعالی روح را ندارند.
  • سؤال کلیدی این است: اگر سال‌ها عبادت کرده‌ایم، «گندم اعمال چهل‌ساله کجاست؟» کجاست آن تحولی که باید در وجودمان پدید آمده باشد؟

Sources: d1-s30 · 00:25:47 d1-s30 · 00:30:04

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก