M1:621 — تو ز قرآن بازخوان تفسیرِ بیت / گفت ایزد «مَا رَمَيۡتَ إِذۡ رَمَيۡتَ»

مولانا در ابیات پیشین، انسان را در برابر قدرت خداوند به نقشی در دست نقاش یا پارچه‌ای در برابر سوزن تشبیه کرده است. او می‌گوید که دست و زبان ما تنها زمانی به حرکت درمی‌آیند که ارادۀ الهی آن‌ها را به کار گیرد. این بیت برای اثبات این دیدگاه، مستقیماً به قرآن ارجاع می‌دهد.

آیۀ «وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ» (سورۀ انفال، آیۀ ۱۷) به رویدادی در جنگ بدر اشاره دارد که در آن پیامبر اسلام مشتی سنگریزه به سوی دشمن پرتاب کرد و این عمل به اذن الهی تأثیری شگرف گذاشت. قرآن در اینجا ظاهر و باطن عمل را از هم تفکیک می‌کند: در ظاهر، این پیامبر بود که پرتاب کرد (إِذْ رَمَيْتَ: آن‌گاه که تو انداختی)، اما در حقیقت، فاعل و نیروی مؤثر خداوند بود (مَا رَمَيْتَ... وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ: تو نینداختی... بلکه خدا انداخت).

مولانا از این آیه به عنوان شاهدی قرآنی برای تبیین رابطۀ پیچیدۀ میان فعل انسان و قدرت الهی استفاده می‌کند. این آیه، کلید فهم دیدگاه اوست که در بیت بعدی به صراحت بیان می‌شود: «گر بپرّانیم تیر آن نه ز ماست / ما کمان و تیراندازش خداست». این نگاه، جبر محض نیست، بلکه تأکید بر این است که اراده و اختیار انسان در طول ارادۀ خداوند معنا می‌یابد و قدرت نهایی از آنِ اوست.