M1:622 — گر بپرّانیم تیر آن نه ز ماست / ما کمان و تیراندازش خداست

این بیت در میانهٔ بحثی کلامی دربارهٔ جبر و اختیار قرار دارد. مولانا با استفاده از آیهٔ قرآن «مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ» (انفال، ۱۷)، که در بیت قبل به آن اشاره شد، منظورش را روشن‌تر می‌کند. آن آیه خطاب به پیامبر در جنگ بدر است و می‌گوید پرتاب آن مشت خاک از تو نبود، بلکه از خدا بود.

مولانا این مفهوم را در قالب تمثیلی زیبا بیان می‌کند: انسان مانند کمان است. کمان به خودی خود قدرتی برای پرتاب تیر ندارد؛ تمام نیرو و جهت‌دهی از کماندار است. به همین شکل، انسان نیز وسیله‌ای در دست خداوند است و قدرتی که از طریق او ظاهر می‌شود، در اصل متعلق به خداست. این دیدگاه، فاعلیت انسان را نفی نمی‌کند، بلکه آن را در طول فاعلیت خداوند تعریف می‌کند. عمل از انسان سر می‌زند، اما نیروی به انجام رساندن آن از خداست.

نکتهٔ مهم این است که مولانا بلافاصله در ابیات بعدی توضیح می‌دهد که این نگرش به معنای جبرگرایی مطلق و سلب مسئولیت از انسان نیست. او میان «جبر» (که آن را رد می‌کند) و «جبّاری» (یعنی درک قدرت قاهرهٔ الهی) تمایز قائل می‌شود. درک «جبّاری» خداوند باید به «زاری» و تواضع در برابر او بینجامد، نه بهانه‌ای برای تنبلی و گناه. وجود احساساتی چون شرم و پشیمانی در انسان، خود بهترین دلیل بر وجود اختیار است.