M1:624 — زاری ما شد دلیل اضطرار / خجلت ما شد دلیل اختیار

مولانا در اینجا به یکی از پیچیده‌ترین مباحث کلامی، یعنی جبر و اختیار، می‌پردازد و راه حلی تجربی و روان‌شناختی ارائه می‌دهد. او استدلال می‌کند که انسان هر دو حالت را در زندگی خود تجربه می‌کند و هر یک شاهدی بر جنبه‌ای از حقیقت وجودی اوست.

مصراع اول: «زاری ما شد دلیل اضطرار» وقتی انسان در برابر مشکلات، بیماری‌ها یا حوادث بزرگ قرار می‌گیرد و دستش از همه‌جا کوتاه می‌شود، به طور طبیعی به نیایش و زاری رو می‌آورد. این حالتِ «اضطرار» و درماندگی، تجربه‌ای مستقیم از این حقیقت است که ما کنترل کامل بر سرنوشت خود نداریم و در برابر قدرت قاهره‌ی الهی (که در بیت قبل «جباری» نامیده شد) مجبور و نیازمندیم. پس ناله و دعای ما، اقرار به این جنبه از وجود ماست.

مصراع دوم: «خجلت ما شد دلیل اختیار» از طرف دیگر، وقتی کار اشتباهی انجام می‌دهیم، احساس شرم، پشیمانی و گناه می‌کنیم. این «خجالت» خود بهترین گواه است که ما در درون خود باور داریم که می‌توانستیم انتخاب دیگری داشته باشیم. اگر ما هیچ اختیاری نداشتیم و مانند سنگی در دست تقدیر بودیم، شرمندگی و عذاب وجدان بی‌معنا بود. هیچ‌کس از اینکه چرا نمی‌تواند پرواز کند یا چرا بیمار شده است، شرمنده نمی‌شود. شرم فقط در حوزه‌ای معنا دارد که اراده و انتخاب در کار باشد.

بنابراین، مولانا به جای حل فلسفی مسئله، به دو تجربه‌ی بنیادین انسانی اشاره می‌کند: تجربه‌ی ناچاری که ما را به «زاری» می‌کشاند و تجربه‌ی انتخاب که «خجالت» و مسئولیت‌پذیری را به همراه دارد. هر دو واقعیت دارند و انکار هر یک، نادیده گرفتن بخشی از حقیقت انسان است.