อ่าน Daftar 1 การคัดค้านของลูกศิษย์ต่อการปลีกวิเวกของเสนาบดี โคลงคู่ 623

M1:623 — این نه جَبر این معنی جبّاری است / ذکرِ جبّاری برای زاری است

این نه جَبر این معنی جبّاری استذکرِ جبّاری برای زاری است
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M1:623

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این (آنچه از وابستگی هستی گفتم) جبر نیست، بلکه نمایانگر معنای جبّاریِ حق است. یادکردِ جبّاریِ خداوند برای آن است که حسّ زاری و تضرع در ما برانگیزد. معنا: مولانا در این بیت تأکید می‌کند که توصیف قدرت و اقتدار مطلق خداوند (جبّاری) به معنای نفی اختیار و ارادهٔ انسان (جبر) نیست، بلکه مقصود از آن بیدار کردن حس نیاز عمیق، تواضع، و تضرع در دل‌هاست.

شرح

این بیت در میانهٔ راهِ بیانِ توحید افعالی مولانا می‌آید، آنجا که شرح می‌دهد چگونه انسان و هر موجودی در نهایتِ هستی خود تهی و وابسته است؛ آنجا که می‌فرماید: «ما چو ناییم و نوا در ما ز توست / ما چو کوهیم و صدا در ما ز توست». این سخنان، برای برخی ممکن است بوی جبر و نفی اختیار بدهد، اما مولانا بلافاصله با این بیت به توضیح و تصحیح می‌پردازد. او تمایزی کلیدی میان «جبر» و «جبّاری» قائل می‌شود.

«جبر» به معنای سلب کامل اراده و اختیار از انسان است، که آدمی را تنها ابزاری بی‌اختیار در دست قضا و قدر می‌سازد. اما «جبّاری» یکی از صفات برجستهٔ حق‌تعالی است؛ به معنای آن قدرت مطلق و غالب که همهٔ هستی را فرا گرفته و هیچ جنبشی بیرون از اراده و تدبیر او نیست. این جبّاری، البته به معنای نفی ارادهٔ ما نیست، بلکه نشان می‌دهد که هر اراده‌ای که در ما هست، در نهایت از اوست. این یک توحید افعالی عمیق است؛ یعنی پذیرش اینکه هر فعلی که در جهان رخ می‌دهد، از او سرچشمه می‌گیرد، بی‌آنکه اختیار جزئی ما نفی شود.

هدف مولانا از ذکر جبّاریت حق، نه آن است که ما را به سستی و بی‌عملی بکشاند، بلکه می‌خواهد «برای زاری» باشد. یعنی وقتی عظمت و قدرت بی‌انتهای خداوند را درک می‌کنیم، آنگاه دریچهٔ قلبمان به روی نیازمندی و تضرع گشوده می‌شود. این آگاهی به وابستگی وجودی ما، به آن «توخالی بودن وجودی» که از آن سخن می‌گویم، ما را به جایگاه حقیقی خود در برابر خداوند می‌شناساند و به سوی دعا و التماس سوق می‌دهد.

انسان در برابر چنین قدرتی، خود را «نی» می‌یابد که نوا در او از دیگری است؛ یا «شیرِ عَلَم» که حرکتش از باد است. این درک، به جای آنکه یأس‌آور باشد، منبع آرامش و توکل می‌شود و انسان را به سوی حق‌تعالی با حالتی از فروتنی و نیاز می‌کشاند. این جبّاری، نه جبّاریِ یک ستمگر است که اراده‌ها را می‌گیرد، بلکه جبّاریِ یک عاشق است که می‌خواهد معشوق را به سوی خود بکشاند و او را از انانیت و خودبینی برهاند تا به وصال حقیقت برسد.

نکات کلیدی

  • مولانا بین «جبّاری» (اقتدار مطلق الهی) و «جبر» (نفی اختیار انسان) تمایز قائل می‌شود.
  • هدف از یادکرد قدرت بی‌کران خداوند، ایجاد تسلیم و بی‌عملی نیست، بلکه برانگیختن حسّ عمیق نیاز و تضرع (زاری) است.
  • انسان موجودی ممکن‌الوجود و وابسته است؛ این آگاهی باید او را به سوی دعا و فروتنی سوق دهد.
  • هر فعلی که از ما سر می‌زند، در نهایت مأخوذ از قدرت الهی است (توحید افعالی)، بدون آنکه اختیار جزئی ما نفی شود.

Sources: d1-s04 · 01:26:38

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก