M1:643 — انبیا در کارِ دنیا جبری‌اند / کافران در کار عُقبی جبری‌اند

مولانا در این بخش از مثنوی به بحث پیچیده‌ی جبر و اختیار می‌پردازد. او به کسانی انتقاد می‌کند که برای توجیه تنبلی و گناهان خود، همه‌چیز را به تقدیر و جبر الهی نسبت می‌دهند. او می‌گوید انسان‌ها معمولاً در کارهایی که به آن علاقه دارند (کارهای دنیوی)، کاملاً احساس اختیار و قدرت می‌کنند، اما وقتی نوبت به کارهای سخت و معنوی می‌رسد، خود را مجبور و بی‌اختیار می‌دانند (بیت ۶۴۱ و ۶۴۲).

این بیت (۶۴۳) این ایده را با یک مثال معکوس و زیبا توضیح می‌دهد. مولانا می‌گوید این احساس «جبر» و بی‌اختیاری، بستگی به جهت‌گیری درونی انسان دارد. پیامبران، که تمام همت و علاقه‌شان معطوف به عالم معنا و آخرت است، نسبت به کارهای دنیا بی‌میل و بی‌رغبت‌اند؛ گویی آن‌ها را به اجبار انجام می‌دهند. در مقابل، کافران و افراد دنیادوست که غرق در مادیات هستند، نسبت به امور معنوی، عبادت و آخرت کاملاً بی‌میل و بی‌انگیزه‌اند و احساس می‌کنند که در این زمینه مجبور و ناتوان هستند.

بنابراین، «جبری بودن» در اینجا نه یک حقیقت فلسفی مطلق، بلکه یک حالت روانی است که از میزان علاقه و تعلق خاطر ما به یک کار سرچشمه می‌گیرد. بیت بعدی (۶۴۴) این تقابل را تکمیل می‌کند: پیامبران در کار آخرت صاحب اختیار کامل‌اند و کافران در کار دنیا. هر کس در حوزه‌ای که برایش اصالت دارد، احساس قدرت و اختیار می‌کند و در حوزه‌ی دیگر، احساس ضعف و اجبار.