M3:116 — ما نمی‌بینیم باشد این خیال / چه خیالست این که این هست ارتحال

این بیت، لحظهٔ رویارویی با مرگ را از دو دیدگاه متفاوت به تصویر می‌کشد. از یک سو، اطرافیان سالم و زندگان قرار دارند که حواسشان تنها به دنیای مادی محدود است. وقتی فرد در حال جان دادن (محتضر) از دیدن «شمشیر» یا «گرز» فرشتهٔ مرگ (عزرائیل) سخن می‌گوید، آن‌ها چون خودشان چیزی نمی‌بینند، آن را به حساب توهمات و خیالات ناشی از بیماری می‌گذارند.

از سوی دیگر، خودِ فرد محتضر قرار دارد که حجاب‌ها از پیش چشمش کنار رفته و به حقیقتی ورای این عالم آگاه شده است. او با پرسشی تلخ و آگاهانه پاسخ می‌دهد: این چگونه «خیالی» است که پیامد آن، مرگ قطعی و کوچ ابدی (ارتحال) است؟ اگر این فقط یک توهم بود، چرا تمام عالم هستی در نظر من دگرگون شده و نشانه‌های پایان حیات آشکار گشته است؟

مولانا در اینجا به تفاوت بنیادین میان «علم الیقین» (دانستن از طریق شنیدن و استدلال، مانند اطرافیان) و «عین الیقین» (دیدن مستقیم حقیقت، مانند فرد در حال مرگ) اشاره می‌کند. آنچه برای یکی خیال است، برای دیگری واقعیتی انکارناپذیر است که تمام وجودش را در بر گرفته است.