Oku› Defter 1› Giriş› Beyit 17
M1:17 — هر که جز ماهی ز آبش سیر شد / هرکه بی روزیست روزش دیر شد
M1:17
شرحِ سروش — kaydedilmiş Mesnevi derslerinden
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: هر کس که جز ماهی باشد، از آب خویش سیر میشود؛ هر کس که بیروزیست، روزش دیر میگذرد (ملالآور میشود).
معنا: این بیت میگوید که جز ماهی، همه از آب خسته میشوند، چرا که آب عین هستی ماهی است؛ و هر کس که به روزی و نصیب حقیقی خود نرسد، روزگارش به ملال و سختی میگذرد.
شرح
این بیت در ادامهٔ تأکید مولانا بر زیستن در «حال» و رهایی از بند زمان میآید؛ همان چیزی که در بیت پیشین فرمود: «روزها گر رفت، گو رو، باک نیست / تو بمان ای آنکه چون تو پاک نیست». مولانا در اینجا به عمق این حال زیستن و کیفیت رابطهٔ انسان با جوهر هستیاش میپردازد.
من میگویم که مولانا در این بیتِ پرمعنا، ماهی را نماد عارف میگیرد و آب را نماد حقیقت یا عشق الهی. ماهی هرگز از آب سیر نمیشود؛ چرا؟ برای اینکه آب عین بقا، عین جان و عین هویت اوست. آنچه که در عمق وجود شما جای میگیرد، آنچه مقوم جان شماست و به شما هویت و شخصیت میبخشد، هرگز ملالآور نیست. این با لذتهای زودگذر بیرونی متفاوت است. خوردن شیرینی، تماشای فیلم یا هر سرگرمی دیگر، در ابتدا لذتبخش است، اما رفتهرفته کسالت میآورد و شما را ملول میکند. اینجاست که آدمیان برای رفع ملال دست به سوی بیخبری و غفلت میبرند، خمری مینوشند یا بنگی میکشند تا ذهنشان از هر فکر و احساسی پاک شود. اما حقیقت محض هرگز ملال نمیآورد، چون دوگانگیای بین آن و ذات شما وجود ندارد. این همان عشق حقیقی است که در آن، عاشق و معشوق در هم میآمیزند و از هم سیر نمیشوند؛ شناگر در بحر معرفت، همان بحر میشود.
اینکه ماهی بهترین نماد عارف است، دلایل محکمی دارد. اولاً، از نگاه مولانا ماهی نماد عیسی مسیح نیز بود، پیش از آنکه صلیب نماد اصلی شود، به دلیل شباهت واژگانی در زبان یونانی. مولانا نگاهی بسیار مثبت به ماهیان، مرغابیها و نهنگها دارد و این بیجهت نیست. ماهیان دوزیستاند؛ یعنی هم به آب تعلق دارند و هم به خاک، که تمثیلی است از انسانهای دوزیست: هم روح دارند و هم بدن، هم از عالم مادهاند و هم از ماورای ماده. دوم اینکه ماهیان بحری و دریاییاند، یعنی متعلق به دریای حقیقت و معرفت. این همانی است که مولانا خود میگوید: «ما همه مرغابیانیم ای غلام / بحر میداند زبان ما تمام».
ماهی در آب همه چیز خود را از آب دارد، همانگونه که در بیت بعدی میآید: «ماهیان را نقد شد از عین آب / نان و آب و جامه و دارو و خواب». همهٔ هستی ماهی از آب است: محل زندگیاش، غذایش، پوششاش، داروی دردهایش، حتی خوابش در آب است. مولانا حتی به این نکتهٔ لطیف اشاره میکند که ماهیان نمیخوابند و از همین رو نیازی به «پاسبان» ندارند: «ماهیان را پاسبان حاجت نبود / پاسبان بر خوابناکان بر فزود». عارف نیز همینگونه است، همواره بیدار است و غافل نمیشود تا متاع هستیاش را دزدان ببرند. درواقع، آب برای ماهی صرفاً یک محیط نیست؛ آب وجود خود ماهی است.
بخش دوم بیت «هر که بیروزیست، روزش دیر شد» نیز کنایهای عمیق دارد. «دیر شدن روز» در اینجا به معنای ملول شدن و کسالت است، مثل روزهای بلند تابستان که ممکن است خستهکننده شوند. اگر کسی به «روزی» حقیقی، یعنی بهره و نصیب معنوی و وجودی خود نرسد، عمرش ملالآور میشود. ممکن است خود را به سرگرمیهای گوناگون مشغول کند، اما اینها تنها مسکنهایی موقتیاند و به او «نصیب حقیقی» نمیدهند. این روزی همان حقیقت و وصلی است که مولانا در ابیات آغازین از آن سخن میگفت. انسانی که از جوهر وجود خود دور افتاده و به آن بازنگشته است، در واقع «بیروزی» است و روزهایش به کسالت و انتظار میگذرد.
نکات کلیدی
- جوهر هستی و عشق حقیقی هرگز ملالآور نیست؛ تنها آنچه بیرونی است، کسالت میآورد.
- ماهی نماد عارف است که زندگیاش در بحر حقیقت جاری است و هرگز از آن سیر نمیشود.
- ماهی هوشیاری دائمی عارف را تمثیل میکند که نیازی به نگهبان ندارد.
- بخش دوم بیت اشارهای به ملالآور شدن زندگی کسانی است که از روزی حقیقی و معنوی بیبهرهاند.
- این بیت تأکیدی است بر عدم دوگانگی بین عاشق و معشوق در عشق راستین.
Sources: d1-s12 · 00:03:34 d1-s12 · 00:09:17 d1-s12 · 00:12:54 d1-s11 · 00:03:41 d1-s26 · 01:48:49
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: Whoever is other than a fish becomes sated by its water; Whoever is without provision, their day grows long (becomes tedious).
Meaning: This couplet states that only a fish never tires of water, for water is its very essence; and whoever lacks true sustenance finds their days tedious and joyless.
Explanation
This couplet follows Rumi's emphasis on living in the 'now' and freeing oneself from the chains of time, as expressed in the preceding verse: 'If days have passed, let them go, no matter; / Remain, O You who are pure like none other.' Here, Rumi delves into the depth of this 'present moment' living and the quality of one's relationship with the essence of existence.
I contend that Rumi, in this profound couplet, takes the fish as a symbol of the mystic (ʿārif) and water as the symbol of truth or divine love. The fish is never sated by water; why? Because water is its very survival, its very life, its very identity. What settles deep within your being, what constitutes your essence and bestows upon you identity and personality, can never become tiresome. This is fundamentally different from ephemeral external pleasures. Eating sweets, watching a film, or any other amusement may initially be delightful, but gradually it brings weariness and sates you. It is then that people resort to unawareness and oblivion—drinking wine or smoking cannabis—to clear their minds of all thoughts and feelings. But pure truth never bores, because there is no duality between it and your essence. This is the true love in which lover and Beloved intermingle and are never sated; the swimmer in the ocean of gnosis becomes that ocean.
That the fish is the best symbol for the mystic has strong reasons. Firstly, in Rumi's view, the fish was also a symbol for Jesus Christ, before the cross became the main emblem, due to a lexical resemblance in Greek. Rumi held a very positive view of fish, ducks, and whales, and this is not without reason. Fish are amphibious; they belong both to water and to land, which is an allegory for human beings who are amphibious: possessing both spirit and body, part of the material world and part of the supra-material. Secondly, fish are oceanic, meaning they belong to the sea of truth and gnosis. This is what Rumi himself says: 'We are all ducks, O servant, / The ocean knows our language entirely.'
In water, the fish draws everything from it, as mentioned in the next couplet: 'For fish, all is gained from the very water: / Bread and water, clothing and medicine and sleep.' The entirety of the fish's existence stems from water: its dwelling, its sustenance, its covering, the remedy for its pains, even its sleep is in water. Rumi even points out the subtle fact that fish do not sleep, and therefore do not need a 'guardian' (pāsbān): 'Fish had no need of a guardian; / A guardian is for those who sleep.' The mystic is likewise, ever-awake and never heedless, lest thieves steal the treasures of their being. Indeed, water for the fish is not merely an environment; water is the fish's very existence.
The second part of the couplet, 'Whoever is without provision, their day grows long,' also carries a deep metaphor. 'A day growing long' (dīr shudan-e rūz) here means becoming weary and bored, like long summer days that can become tedious. If one does not attain their true 'provision' (rozi)—meaning their spiritual and existential share—their life becomes tiresome. They may occupy themselves with various amusements, but these are merely temporary palliatives and do not grant them their 'true share.' This 'provision' is the very truth and union (waṣl) that Rumi spoke of in the opening verses. A human being who has fallen distant from the essence of their being and has not returned to it is, in fact, 'without provision,' and their days pass in weariness and longing.
Key takeaways
- The essence of being and true love is never tiresome; only external things bring weariness.
- The fish symbolizes the mystic whose life flows within the ocean of truth, never tiring of it.
- The fish represents the mystic's perpetual vigilance, having no need for a guardian.
- The second hemistich refers to life becoming tedious for those deprived of true spiritual provision.
- This couplet emphasizes the non-duality between the lover and the Beloved in authentic love.
Sources: d1-s12 · 00:03:34 d1-s12 · 00:09:17 d1-s12 · 00:12:54 d1-s11 · 00:03:41 d1-s26 · 01:48:49
به زبانِ تو — Kendi dilin · AI
Only the fish never tires of water, for water is its very essence; anyone who lacks true spiritual sustenance finds their days tedious and joyless.
This couplet continues Rumi's theme of living in the eternal 'now,' contrasting the mystic's state with that of an ordinary person. The fish is a symbol for the mystic (ʿārif), and the water represents divine truth or love. Just as a fish cannot live without water and never tires of it, the mystic cannot be separated from the divine reality, which is their very life and identity. This connection, being essential to one's being, never becomes boring or tiresome.
In contrast, external pleasures and worldly distractions—like food or entertainment—inevitably lead to weariness and satiety. People turn to oblivion to escape this boredom, but the mystic, immersed in the ocean of gnosis, experiences a state of non-duality where the lover and Beloved merge. This state is one of constant wakefulness and fulfillment, unlike the sleepy heedlessness of the world.
The second line reinforces this idea. 'Provision' (rūzī) here means not worldly sustenance but one's true spiritual share. Anyone deprived of this connection to their essential self finds life dragging on, a tedious and empty passage of time. Their days 'grow long' with boredom and a sense of lack, because they are cut off from the true nourishment of the soul.
- روزی
- Literally 'daily bread' or 'sustenance'. In this Sufi context, it signifies one's spiritual provision, existential portion, or divine allotment—the true nourishment for the soul.
- دیر شد
- Literally 'became late' or 'became long'. Here, it idiomatically means for time to drag on, for a day to feel tedious, wearisome, and boring.
يقول هذا البيت إن السمكة وحدها لا تملّ الماء، لأنه جوهر وجودها؛ ومن لا يبلغ نصيبه الحقيقي، فإن أيامه تمرّ بملل ومشقة.
يأتي هذا البيت في سياق تأكيد مولانا على العيش في «الحال» والتحرر من قيود الزمن، كما ذكر في البيت السابق: «إن مضت الأيام، فقل لتذهب، لا بأس؛ ابقَ يا من لا نظير لك في الطهر». هنا، يتعمق مولانا في فهم هذا العيش في الحاضر، وفي طبيعة علاقة الإنسان بجوهر وجوده.
أرى أن مولانا في هذا البيت العميق، يتخذ السمكة رمزًا للعارف، والماء رمزًا للحقيقة أو الحب الإلهي. السمكة لا تشبع أبدًا من الماء؛ لماذا؟ لأن الماء هو عين بقائها، وعين حياتها، وعين هويتها. فما يستقر في عمق وجودك، وما يقوم جوهر روحك ويمنحك هويتك وشخصيتك، لا يمكن أن يكون مملًا أبدًا. هذا يختلف عن اللذات الخارجية الزائلة. فأكل الحلوى، أو مشاهدة فيلم، أو أي ترفيه آخر، يكون ممتعًا في البداية، لكنه تدريجيًا يجلب الملل ويُشبع النفس. وهنا يلجأ الناس إلى الغفلة والنسيان للتخلص من الملل، فيشربون الخمر أو يتعاطون المخدرات لتطهير أذهانهم من كل فكر وشعور. لكن الحقيقة المطلقة لا تجلب الملل أبدًا، لأنه لا توجد ازدواجية بينها وبين ذاتك. هذا هو الحب الحقيقي الذي يمتزج فيه العاشق والمعشوق ولا يشبعان من بعضهما؛ فالسباح في بحر المعرفة يصبح هو البحر ذاته.
كون السمكة أفضل رمز للعارف له أسباب قوية. أولًا، من منظور مولانا، كانت السمكة أيضًا رمزًا لعيسى المسيح، قبل أن يصبح الصليب هو الشعار الرئيسي، بسبب التشابه اللفظي في اللغة اليونانية. كان مولانا ينظر بإيجابية كبيرة إلى الأسماك والبط والحيتان، وهذا ليس بلا سبب. فالأسماك برمائية؛ أي أنها تنتمي إلى الماء وإلى الأرض معًا، وهذا تمثيل للبشر البرمائيين: لهم روح وجسد، وهم من عالم المادة ومن ما وراء المادة. ثانيًا، الأسماك بحرية، أي أنها تنتمي إلى بحر الحقيقة والمعرفة. وهذا ما يقوله مولانا بنفسه: «نحن جميعًا بطٌّ أيها الغلام / والبحر يعرف لغتنا تمامًا». في الماء، تستمد السمكة كل شيء منه، كما يأتي في البيت التالي: «للأسماك، كل شيء من الماء ذاته: / الخبز والماء واللباس والدواء والنوم». فكل وجود السمكة من الماء: مكان عيشها، طعامها، غطاؤها، دواء آلامها، حتى نومها في الماء. يشير مولانا حتى إلى النقطة اللطيفة بأن الأسماك لا تنام، ولذلك لا تحتاج إلى «حارس» (پاسبان): «لم تحتج الأسماك إلى حارس؛ / الحارس لمن ينام». العارف كذلك، دائم اليقظة ولا يغفل، خشية أن يسرق اللصوص كنوز وجوده. في الواقع، الماء للسمكة ليس مجرد بيئة؛ الماء هو وجود السمكة ذاته.
الجزء الثاني من البيت «وكلُّ من لا نصيب له، يومهُ يطولُ» يحمل أيضًا كناية عميقة. «طول اليوم» هنا يعني الملل والسأم، مثل أيام الصيف الطويلة التي قد تصبح مملة. إذا لم يحصل المرء على «نصيبه» (روزي) الحقيقي، أي نصيبه الروحي والوجودي، فإن حياته تصبح مملة. قد يشغل نفسه بشتى أنواع الترفيه، لكن هذه مجرد مسكنات مؤقتة ولا تمنحه «النصيب الحقيقي». هذا النصيب هو تلك الحقيقة والوصل الذي تحدث عنه مولانا في الأبيات الافتتاحية. فالإنسان الذي ابتعد عن جوهر وجوده ولم يعد إليه، هو في الواقع «بلا نصيب»، وتمر أيامه في الملل والانتظار.
- ماهی
- سمكة
- سیر شد
- شبع، ملّ
- روزی
- نصيب، رزق (هنا بمعنى النصيب الروحي أو الوجودي)
- دیر شد
- طال، أصبح مملًا ومضجرًا
این بیت بیان میکند که جز ماهی، همه از آب خسته میشوند، زیرا آب عین هستی ماهی است؛ و هر کس به روزی و نصیب حقیقی خود نرسد، روزگارش به ملال و سختی میگذرد.
این بیت در ادامهٔ تأکید مولانا بر زیستن در «حال» و رهایی از بند زمان میآید، همان چیزی که در بیت پیشین فرمود: «روزها گر رفت، گو رو، باک نیست / تو بمان ای آنک چون تو پاک نیست». مولانا در اینجا به عمق این حال زیستن و کیفیت رابطهٔ انسان با جوهر هستیاش میپردازد.
در این بیت پرمعنا، مولانا ماهی را نماد عارف و آب را نماد حقیقت یا عشق الهی میگیرد. ماهی هرگز از آب سیر نمیشود؛ چرا که آب عین بقا، عین جان و عین هویت اوست. آنچه در عمق وجود شما جای میگیرد و به شما هویت میبخشد، هرگز ملالآور نیست. این با لذتهای زودگذر بیرونی متفاوت است که پس از مدتی کسالت میآورند. حقیقت محض هرگز ملال نمیآورد، چون دوگانگیای بین آن و ذات شما وجود ندارد. این همان عشق حقیقی است که در آن، عاشق و معشوق در هم میآمیزند و از هم سیر نمیشوند؛ شناگر در بحر معرفت، همان بحر میشود.
ماهی بهترین نماد برای عارف است، زیرا: اولاً، ماهی نماد عیسی مسیح نیز بود و مولانا نگاهی بسیار مثبت به ماهیان دارد. ماهیان دوزیستاند، هم به آب تعلق دارند و هم به خاک، که تمثیلی از انسانهای دوزیست است: هم روح دارند و هم بدن. ثانیاً، ماهیان بحری و دریاییاند، یعنی متعلق به دریای حقیقت و معرفت. همهٔ هستی ماهی از آب است: محل زندگیاش، غذایش، پوششاش، داروی دردهایش، حتی خوابش در آب است. آب برای ماهی صرفاً یک محیط نیست؛ آب وجود خود ماهی است. عارف نیز همینگونه است، همواره بیدار است و غافل نمیشود.
بخش دوم بیت «هر که بیروزیست، روزش دیر شد» نیز کنایهای عمیق دارد. «دیر شدن روز» به معنای ملول شدن و کسالت است. اگر کسی به «روزی» حقیقی، یعنی بهره و نصیب معنوی و وجودی خود نرسد، عمرش ملالآور میشود. این روزی همان حقیقت و وصلی است که مولانا در ابیات آغازین از آن سخن میگفت. انسانی که از جوهر وجود خود دور افتاده و به آن بازنگشته است، در واقع «بیروزی» است و روزهایش به کسالت و انتظار میگذرد.
- سیر شد
- خسته شد، دلزده شد
- بیروزی
- کسی که از بهره و نصیب حقیقی و معنوی بیبهره است
- دیر شد
- ملالآور و طولانی شد، کسالتآور گشت
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.