Oku› Defter 1› Bölüm 1 sonraki →

بخش ۱ - سرآغاز

Giriş

  1. M1:1 بشنو این نی چون شکایت می‌کنداز جدایی‌ها حکایت می‌کند Dinle bu neyden, nasıl şikâyet ediyor;Ayrılıklardan hikâyet ediyor.Bu beyit, okuyucuyu neyin sesine kulak vermeye davet eder. Bu ses, görünüşte bir ayrılık sızlanması gibi duyulsa da, aslında ruhun ilahi kaynağından kopuşunun hikâyesidir. ❋
  2. M1:2 کز نِیِستان تا مرا بُبریده‌انددر نفیرم مرد و زن نالیده‌اند Beni kamışlıktan kopardıklarından beri,Feryadımda inlemiştir kadın ve erkek.Ruhumun asıl vatanından koparıldığı andan itibaren, her insan, kadın erkek fark etmeksizin, kendi ayrılık ve keder feryadını benim inleyişimde bulmuş ve benimle hem ses olmuştur. ❋
  3. M1:3 سینه خواهم شَرحه شَرحه از فراقتا بگویم شرح درد اشتیاق İsterim ki bir sine, ayrılıktan dilim dilim olsun,Ki anlatayım iştiyak derdinin şerhini, ne olduğunu.Ney (Mevlana), derdini anlatabilmek için, kendisi gibi ayrılık acısıyla yaralanmış, bu hâli anlayabilecek bir dinleyici, bir gönüldaş arar. ❋
  4. M1:4 هر کسی کو دور ماند از اصلِ خویشباز جوید روزگارِ وصل خویش Kendi aslından her kim ki uzak düşer,Yine kendi vuslat çağını arar.Kendi ruhani kökeninden, yani aslından ayrı düşen her varlık, fıtratı gereği o kaynağa yeniden kavuşacağı birleşme zamanını özlemle arar. ❋
  5. M1:5 من به هر جمعیّتی نالان شدمجفت بدحالان و خوش‌حالان شدم Ben her toplulukta inleyen oldum,Kötü hâllilerin de, iyi hâllilerin de eşi oldum.Ney, sesinin hem neşeli hem de kederli her türlü mecliste duyulduğunu ve her hâle eşlik ettiğini söylemektedir. ❋
  6. M1:6 هر کسی از ظّن خود شد یار مناز درون من نجُست اسرار من Herkes kendi zannınca bana yâr oldu,Kimse içimden aramadı sırlarımı.Ney, herkesin kendisine kendi yüzeysel anlayışı ve ön yargılarıyla yaklaştığını, hiç kimsenin onun hakikatini ve içindeki sırları araştırmaya çalışmadığını söyler. ❋
  7. M1:7 سرِّ من از نالهٔ من دور نیستلیک چشم و گوش را آن نور نیست Sırrım inleyişimden uzak değildir,Lakin gözde ve kulakta o nur yoktur.Neyin dilinden Mevlana, varoluşsal sırrının bu hüzünlü sesin ta kendisinde gizli olduğunu, ancak dinleyenlerin çoğunun bu hakikati idrak etmek için gereken batıni (içsel) görü ve işitme nuruna sahip olmadığını söyler. ❋
  8. M1:8 تن ز جان و جان ز تن مستور نیستلیک کس را دیدِ جان دستور نیست Ten candan, can da tenden gizli değildir,Lâkin canı görmeye kimseye izin verilmemiştir.Beden ile ruh birbirinden ayrı ve gizli olmasalar da, insanın ruhun özünü doğrudan görmesine ve idrak etmesine müsaade edilmemiştir. ❋
  9. M1:9 آتش است این بانگِ نای و نیست بادهر که این آتش ندارد نیست باد Ateştir bu neyin feryadı, yel değil ha!Bu ateşe sahip olmayan, yok olsun daha iyi!Neyin dokunaklı sesi sadece boş bir nefes değil, yakıcı bir ateştir. Mevlana'ya göre, bu manevi ateşten yoksun olan kimsenin varlığı eksik, hatta hiç mesabesindedir. ❋
  10. M1:10 آتش عشق است کاندر نی فتادجوشش عشق است کاندر میْ فتاد Ney'in içine düşen aşk ateşidir,Aşkın coşkusudur şarabın içine düşen.Bu beyit, ney'in yanık sesinin de şarabın sarhoş edici köpürmesinin de tek ve kozmik bir hakikatin, yani tüm varlığa nüfuz eden ilahi aşkın birer tezahürü olduğunu ifade eder. ❋
  11. M1:11 نی حریف هر که از یاری بُریدپرده‌هااَش پرده‌های ما درید Ney, bir dosttan kopmuş herkesin sırdaşıdır,Onun perdeleri bizim perdelerimizi yırttı.Ney, sevdiğinden ayrılmış olanların yegâne sırdaşıdır ve onun nağmeleri, dinleyenin kalbindeki gaflet perdelerini ve engelleri yırtıp atar. ❋
  12. M1:12 همچو نی زهری و تَریاقی که دیدهمچو نی دمساز و مشتاقی که دید Ney gibi hem zehir hem panzehir gören olmuş mu?Ney gibi hem sırdaş hem de müştak gören olmuş mu?Mevlana bu beyitte ney'in hayret verici ikili doğasını över; ney hem ayrılığın zehrini hem de vuslatın panzehirini bünyesinde barındırır. Aynı zamanda o, ayrılık acısını dile getiren ve onun nağmelerinde kendini bulan özlem dolu canlar için bir sırdaştır. ❋
  13. M1:13 نی حدیثِ راهِ پُر خون می‌کندقصّه‌های عشقِ مجنون می‌کند Ney, o kanlı yolun hikâyesini anlatır,Mecnun'un aşk kıssalarını rivayet eder.Ney'in feryadı, aşkın çileli ve meşakkatli yolunu ve Mecnun'un dillere destan aşk hikâyelerini anlatır ki bu hikâyeler de o kanlı yolun birer örneğidir. ❋
  14. M1:14 محرم این هوش جُز بی‌هوش نیستمر زبان را مُشتری جز گوش نیست Bu şuurun mahremi, kendinden geçenden başkası değildir;Dilin müşterisi de kulaktan başkası olamaz.Bu beyit, ilahi ve irfani hakikatlerin ancak hesapçı aklın esaretinden kurtulmuş temiz kalplere açıldığını ve arifane sözlerin de yalnızca sırra ehil, anlayışlı bir kulağa ulaştığını vurgular. ❋
  15. M1:15 در غمِ ما روزها بیگاه شدروزها با سوزها همراه شد Bizim derdimizle günler vakitsizleşti,Günler yanışlarla yoldaş kesildi.Bu derin ve temel kederin içinde zaman anlamını yitirir ve geçen her gün sadece yakıcı bir ıstırap ve sızıyla dolar. ❋
  16. M1:16 روزها گر رفت گو رو باک نیستتو بمان ای آنک چون تو پاک نیست Günler geçip gittiyse, varsın gitsin, korku yok;Sen kal ey senin gibi saf ve temiz olanı bulunmayan!Bu beyit, geçici ve fani olanın karşısında, şimdiki anın ve içsel, kalıcı olanın değerini vurgular. Mevlana, ömrün veya zamanın akıp gitmesinden endişe etmemeyi, bunun yerine zamanın ötesindeki saf ve kalıcı öze bağlanmayı öğütler. ❋
  17. M1:17 هر که جز ماهی ز آبش سیر شدهرکه بی روزیست روزش دیر شد Balıktan gayrı her kim olsa, suyundan doyar,Nasipsiz kalan kimsenin günü uzar da uzar.Bu beyit, suyun balığın varlığının ta kendisi olması gibi, hakikatten ve ilahi aşktan asla bıkılmayacağını; gerçek ve manevi rızkından mahrum olan kimsenin ise ömrünün sıkıntı ve bunalım içinde geçeceğini ifade eder. ❋
  18. M1:18 در نیابد حالِ پُخته هیچ خامپس سخن کوتاه باید والسّلام Pişmişin hâlinden anlamaz hiçbir ham,O hâlde sözü kısa kesmeli, vesselâm.Bu beyit, derin manevi tecrübeleri ve ariflerin hâllerini, bu tecrübelerden yoksun olanların anlayamayacağını ifade eder. Bu yüzden, bu hakikatleri bilmeyenlere anlatmaya çalışmak faydasızdır ve sözü kısa tutmak en doğrusudur. ❋
  19. M1:19 بندْ بگسل باش آزاد ای پسرچند باشی بند سیم و بند زر Ey oğul, zincirlerini kır ve özgür ol!Daha ne kadar altın ve gümüşün esiri kalacaksın?Bu beyit, insanın hakiki özgürlüğe ulaşabilmesi için maddi bağlardan ve dünyaya olan düşkünlükten kurtulması gerektiğine dair bir çağrıdır. ❋
  20. M1:20 گر بریزی بحر را در کوزه‌ایچند گنجد‌ قسمتِ یک روزه‌ای Döksen denizi bir testinin içine,Ne sığar ki? Bir günlük nasibine.Bu beyit, insanın varoluşsal kapasitesinin sınırlılığına işaret eder: Kendisine sonsuz bir okyanus bile verilse, kişi ancak kendi kabının ölçüsü kadar alabilir ve hırs bu kabı asla doyurmaz. ❋
  21. M1:21 کوزه‌ٔ چشم حریصان پُر نشدتا صدف قانع نشد پُر دُر نشد Hırslıların göz testisi dolmadı gitti,Sedef kanaat etmeyince inciyle dolmadı gitti.Mevlana, hırslı insanın gözünün ne kadar alırsa alsın asla doymadığını, tıpkı dolmayan bir testi gibi olduğunu söyler. Ancak kanaatle, kalp boş bir sedef gibi değerli incilerle dolabilir. ❋
  22. M1:22 هر که را جامه ز عشقی چاک شداو ز حرص و عیبْ کُلّی پاک شد Kimin ki bir aşkla yırtıldı elbisesi,O, hırstan ve ayıptan büsbütün arındı gitti.Bu beyit, aşkın insanı tüm ahlaki kötülüklerden ve kirliliklerden temizleyen arındırıcı bir güç olduğunu ifade eder. ❋
  23. M1:23 شاد باش ای عشق خوش سودای ماای طبیبِ جمله علّت‌های ما Ey bizim hoş sevdamız, ey aşk, şâd ol!Ey bizim bütün illetlerimizin tabibi!Bu beyit, görünüşte bir delilik gibi olsa da hakikatte insanın bütün dertlerinin en yüce şifası olan aşkı, çelişkili görünen bir olgu olarak över. ❋
  24. M1:24 ای دوای نَخوت و ناموس ماای تو افلاطون و جالینوس ما Ey bizim kibrimizin ve şöhretimizin devası,Ey bizim Eflatun'umuz ve Calinus'umuz olan!Aşk; kibrimizi, benliğimizi ve şan şöhrete olan bağlılığımızı tedavi eden yegâne hekim ve varlığımızın mutlak filozofudur. ❋
  25. M1:25 جسم خاک از عشق بر افلاک شدکوه در رقص آمد و چالاک شد Topraktan cisim aşk ile eflâke erişti,Dağ raksa geldi ve çevikleşti.Bu beyit, aşkın dünyevi ve maddi unsurları nasıl yücelttiğini, onları manevi ve semavi bir harekete ve canlılığa sevk ettiğini gösterir. ❋
  26. M1:26 عشقْ جانِ طور آمد عاشقا!طور مست و "خَرَّ مُوسیٰ‏ صَعِقا" Aşk, Tûr'un canı oldu ey âşık!Tûr sarhoş oldu da, "Musa bayılarak yere yığıldı".Bu beyit, Aşk'ın ilahi tecellilerin ardındaki hayati ve harekete geçirici güç olduğunu ifade eder; öyle ki bu kozmik kudret, hem dağları sarhoş eder hem de peygamberleri kendinden geçirir. ❋
  27. M1:27 با لبِ دمسازِ خود گر جفتمیهمچو نی من گفتنی‌ها گفتمی Eğer demsâzımın dudağıyla birleşseydim,Ben de ney gibi, söylenecek ne varsa söylerdim.Bu beyit, Mevlana'nın ilahi Varlık (gerçek Demsâz) ile tam bir vuslata erebilseydi, tıpkı ney gibi, söylenmemiş tüm hakikatleri aracısız ve eksiksiz bir şekilde dile getirebileceğine dair arzusunu ifade eder. ❋
  28. M1:28 هر که او از هم‌زبانی شد جدابی‌زبان شد گرچه دارد صد نوا Kim ki bir dil yoldaşından ayrı düşer,Yüz nağmesi olsa da dilsizleşir.Bu beyit, insanın iç dilini paylaşan gerçek bir sırdaş ve gönül yoldaşı olmadan, en zengin kalplerin bile sessizliğe mahkûm olacağını ve içindekileri ifade edemeyeceğini anlatır. ❋
  29. M1:29 چون که گُل رفت و گلستان درگذشتنشنوی زان پس ز بلبل سَرگذشت Gül gidip de gülistan yok olunca,Bülbülden artık bir sergüzeşt duyamazsın.İlham ve güzelliğin asıl kaynağı (gül) ortadan kalktığında, anlatıcıdan (bülbül) artık canlı ve devam eden bir hikâye duyulmaz; sanki hikâye yalnızca sevgilinin varlığında hayat bulurmuş gibi, yalnızca geçmişin bir anlatısı işitilir. ❋
  30. M1:30 جمله معشوق است و عاشق پَرده‌ایزنده معشوق است و عاشق مرده‌ای Her şey Maşuk'tur, âşık ise bir perdedir sadece;Hayatta olan Maşuk'tur, âşık ise bir ölüden ibaret.Varlığın tamamı Maşuk'tur ve âşık O'nun yalnızca bir tecellisidir; hakiki dirilik Maşuk'a aittir ve âşık O'nun huzurunda kendi varlığından soyunmuş bir ölü gibidir. ❋
  31. M1:31 چون نباشد عشق را پروای اواو چو مرغی ماند بی‌ پَرْ وایِ او Aşk ona ilgi göstermez, onu gözetmezse,O kanatsız bir kuşa döner, yazıklar olsun ona!Bu beyit, âşığın varlığının ve gücünün tamamen Maşuk'un ilgisine ve inayetine bağlı olduğunu, bu ilgi olmadan âşığın bir hiç ve çaresiz kalacağını ifade eder. ❋
  32. M1:32 من چگونه هوش دارم پیش و پسچون نباشد نورِ یارم پیش و پس Ben nasıl ayırt edeyim önü ve arkayı,Yârimin nurunun ne önü varken ne de ardı?Sevgilimin ezelî ve ebedî nurunun bir öncesi ve sonrası yokken, ben nasıl olur da aklımı ve şuurumu geçmiş ve gelecekle sınırlayabilirim? ❋
  33. M1:33 عشق خواهد کاین سخن بیرون بودآینه غمّاز نبود چون بود Aşk ister ki bu söz açığa çıksın;Ayna sırrı açığa vurmazsa, bu nasıl olur?Aşk, Mevlana'nın, gaip Maşuk'un kendisine nasıl yardım ettiğine dair sırrı ifşa etmesini ister; ancak bu ifşa, dinleyenin ruhunun sırları yansıtan pak bir ayna olmasına bağlıdır. ❋
  34. M1:34 آینه‌ت دانی چرا غمّاز نیستزآن که زنگار از رخش مُمتاز نیست Aynan neden sırları açmaz, bilir misin?Çünkü pas, yüzünden seçilmez, ayrılmaz olmuştur.Bu beyit, insanın kalp aynasının neden hakikatleri yansıtmadığını açıklar: Çünkü içsel kirlilikler ve pas, aynanın özüyle o kadar bütünleşmiştir ki artık ondan ayırt edilemez hale gelmiştir. ❋
Özet ve mesaj Derin şerh