Oku Defter 6 Kitabü'l-Muvattaü'l-Kerîm'in tamamı Beyit 20

M6:20 — قوم بر وی سرکه‌ها می‌ریختند / نوح را دریا فزون می‌ریخت قند

قوم بر وی سرکه‌ها می‌ریختندنوح را دریا فزون می‌ریخت قند
✦ Bu beyti Türkçe dilinde oluştur

M6:20

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — kaydedilmiş Mesnevi derslerinden

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: قوم، سرکه‌ها بر سرِ او می‌ریختند دریای کرم الهی، برای نوح قند فراوان می‌ریخت.

معنا: مردم زمانه با تندی و خشونت با نوح برخورد می‌کردند، اما دریای فضل خداوند بر او شیرینی و لطف بی‌کران می‌باراند و او را یاری می‌داد.

شرح

این بیت، بی‌تردید، یکی از شاهکارهای مولانا در بیان یک اصل کیهانی و عرفانی است: اصل توازن قهر و لطف الهی در عالم. ما در این جهان زندگی می‌کنیم که آمیزه‌ای از نیک و بد، شیرینی و تلخی است؛ ترکیبی از سرکه و انگبین. مولانا پیش از این نیز به تمثیل ماه و سگ اشاره کرده که هر دو بر اساس خلقت خود عمل می‌کنند و نمی‌توان یکی را حذف کرد به امید ماندن دیگری. جهان، نظامی است که این اضداد را در توازنی خاص پدید آورده و این دو با یکدیگر قرین‌اند.

مثال «سکنجبین» اینجا کلید فهم است. سکنجبین که از ترکیب سرکه و انگبین ساخته می‌شود، خاصیتی معتدل پیدا می‌کند که هم برای بلغمی‌ها مفید است و هم برای صفراوی‌ها، زیرا افراط و تفریط هر دو را در خود می‌شکند. به همین طریق، در ساحت هستی نیز «قهر» و «لطف» الهی در هم آمیخته‌اند. «سرکه» نمادی از قهر و سختی‌ها و تلخی‌هایی است که در عالم می‌بینیم، و «شکر» یا «انگبین» نمادی از لطف و شیرینی و رحمت الهی. هیچ‌کدام را نمی‌توان نفی کرد؛ هر دو از حکمت حکیمانهٔ خداوند سرچشمه می‌گیرند، نه از سرسری بودن و بی‌حسابی. آدمیان معیار و محور آفرینش نیستند که هرچه به مزاج آن‌ها خوش نیاید، باید از هستی رخت بربندد.

مولانا این اصل را با داستان حضرت نوح تبیین می‌کند. «قوم بر وی سرکه‌ها می‌ریختند»؛ این همان قهر و خشونتی است که نوح از سوی مردمان خویش تجربه می‌کرد. آن‌ها به او ترش‌رویی و تلخی می‌کردند. اما در مقابل، «نوح را دریا فزون می‌ریخت قند». این «دریا» اینجا اشاره به «بحر جود» و «بحر کرم» الهی است. یعنی لطف بی‌کران خداوند برای نوح قند و شیرینی می‌باراند. این یک معادلهٔ روشن است: هرچه قهر مردمان بیشتر می‌شد، لطف و حمایت الهی نیز فزونی می‌گرفت و بر شیرینی تجربهٔ نوح می‌افزود. این به معنی آن است که قهر و لطف نه تنها در جهان همزیستی دارند، بلکه گاهی در یک فرآیند واحد، لطف الهی در پاسخ به قهر بشر، تشدید می‌شود و تجربهٔ کلی را شیرین‌تر می‌کند. از این رو مولانا می‌گوید «پس ز سرکه اهل عالم می‌فزود / قند او را بد مدد از بحر جود». این بدان معناست که از برکت سرکه‌های مردم، قند بیشتری از دریای کرم به نوح می‌رسید و سکنجبین زندگی او شیرین‌تر می‌شد.

این بینش، عمیقاً با جهان‌بینی مولانا گره خورده است که هیچ چیز را در عالم بیهوده و عبث نمی‌داند. حتی آنچه در ظاهر تلخ و ناگوار است، می‌تواند زمینه و بستر ظهور لطفی بزرگ‌تر شود. ولیّ الهی، همچون نوح، «واحدٌ کَالألف» است؛ یک تنه به اندازه هزاران نسل ارزش دارد. چرا؟ چون او «خمی است که به دریا وصله»؛ اتصال او به دریای بی‌کران هستی و جود الهی، او را خود دریا می‌سازد، حتی اگر در ظاهر خمی کوچک بنماید. پس اعتراض‌ها و مخالفت‌ها (سرکه‌ها) تنها باعث می‌شوند که دریای لطف (قند) بیشتر جاری شود، درست مثل بلبل که هرگز از آواز خوش خود کم نمی‌کند، حتی اگر زاغان قارقار کنند. این درس، فقط درباره نوح نیست، بلکه درباره هر سالکی است که در راه حق با سختی‌ها و مخالفت‌ها روبرو می‌شود و مولانا نیز خود بی‌شک از این قاعده مستثنی نبوده است.

نکات کلیدی

  • جهان، آمیزه‌ای ضروری از قهر (سختی‌ها) و لطف (مرحمت‌ها)ی الهی است که هر دو به حکمتی بزرگ خدمت می‌کنند.
  • همانند سکنجبین که از سرکه و انگبین ساخته می‌شود، تجربه‌های تلخ و شیرین زندگی نیز می‌توانند در هم آمیخته و نتیجه‌ای متعادل و مفید پدید آورند.
  • مخالفت‌ها و سختی‌هایی که از سوی مردم به ولیّ الهی می‌رسد (سرکه)، به جای تضعیف او، سبب فزونی لطف و پشتیبانی خداوند (قند) می‌شود.
  • فردی که به دریای جود الهی وصل باشد، (همچون خم متصل به دریا) خود حکم دریا را پیدا می‌کند و از هر سختی در امان می‌ماند.
  • دیدگاه مولانا بر این است که حتی تلخی‌ها و ناگواری‌ها نیز دارای حکمت‌اند و می‌توانند بستر رشد و فضل الهی گردند؛ هیچ چیز در هستی بی‌فایده نیست.

Sources: d6-s01 · 00:47:25 d6-s01 · 00:50:51 d6-s01 · 00:55:19

به زبانِ تو — Kendi dilin · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.