پڑھیے› دفتر ۱› اس حدیث کی بیان میں کہ بے شک تمہارے رب کے لیے تمہارے زمانے کے دنوں میں خاص رحمتیں ہیں، خبردار ان کی طرف متوجہ ہو جاؤ› بیت ۱۹۸۹
M1:1989 — عقل جزوی عشق را منکر بود / گرچه بنماید که صاحبسر بود
M1:1989
معنی و شرح · به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI
عقل جزئی و مصلحتاندیش، ذاتاً عشق را انکار میکند، حتی اگر ظاهری آگاه و رازدار به خود بگیرد و ادعای فهم عوالم معنوی را داشته باشد.
مولانا در اینجا دو نوع خرد را در برابر هم قرار میدهد: «عقل جزوی» و «عقل کلی». عقل جزوی، همان هوش و ذکاوت روزمره و حسابگر ماست که به دنبال سود و زیان مادی، امنیت و منطق قدمبهقدم است. این عقل، ابزار قدرتمندی برای زندگی در این جهان است اما در برابر پدیدهی «عشق» (عشق الهی و معنوی)، کاملاً ناتوان و بیگانه است. عشق از منطق سود و زیان پیروی نمیکند؛ ایثار، فنا و بیخویشی میطلبد. به همین دلیل، عقل جزوی ذاتاً آن را انکار میکند و نمیپذیرد.
نکتهی ظریف بیت در مصرع دوم است: این عقل گاهی فریبکارانه وانمود میکند که اهل معنا و «صاحبسر» است. یعنی ممکن است فردی با تکیه بر هوش و دانش ظاهری خود، دربارهی عرفان و معنویت سخن بگوید و خود را آگاه نشان دهد، اما تا زمانی که در بند محاسبات عقلی خود است، در حقیقت منکر و دشمنِ تجربهی حقیقی عشق باقی میماند. به گفتهی مولانا در ابیات بعدی، این عقل «زیرک و داناست اما نیست، نیست». یعنی وجودش در ساحتِ عشق، یک وجود حقیقی و مؤثر نیست، بلکه یک «لا» و نیستی است تا زمانی که در برابر حقیقت بزرگتر تسلیم شود.
- عقل جزوی
- عقل معاش، خرد حسابگر و مصلحتاندیش که محدود به امور دنیوی است.
- منکر
- انکارکننده، مخالف، کسی که چیزی را نمیپذیرد.
- بنماید
- نشان دهد، وانمود کند.
- صاحبسر
- صاحب راز، آگاه از اسرار، عارف.
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.