M1:2860 — بلک از دجله چو واقف آمدی / آن سبو را بر سر سنگی زدی

این بیت در ادامهٔ تمثیل «اعرابی و کوزهٔ آب» آمده است. مولانا دانش‌های بشری و علوم ظاهری را به کوزه‌ای آب تشبیه می‌کند و علم بی‌نهایت خداوند را به رود عظیم دجله. اعرابی بیابان‌گرد، از سر بی‌خبری، کوزه‌ای آب به خلیفه در بغداد هدیه می‌برد، غافل از آنکه شهر بر کنار دجله بنا شده است.

مولانا می‌گوید اگر آن مرد از وجود دجله باخبر می‌شد، نه تنها از حمل آن کوزه شرم می‌کرد، بلکه آن را با تحقیر بر سنگی می‌کوبید تا بشکند. این شکستن، نماد رها کردن دانش‌های محدود و جزئی در برابر معرفت حقیقی و بی‌کران است. سالک راه حق وقتی با اقیانوس علم الهی روبرو می‌شود، به ناچیز بودن دانسته‌های خود پی می‌برد و با فروتنی، آن دانش ظاهری را که حجاب راه بود، کنار می‌گذارد. این عمل، نماد «محو» شدن در برابر «نحو» است؛ یعنی رها کردن قواعد و صورت‌ها برای غرق شدن در معنای اصیل.

یہ شعر نحوی اور کشتی بان کی حکایت کے اختتام پر مولانا کی تشریح کا حصہ ہے۔ یہاں تمثیل یہ ہے کہ انسان کا محدود علم ایک چھوٹے سے پانی کے مشکیزے (سبو) کی طرح ہے، جبکہ خدا کا علم دجلہ جیسے عظیم دریا کی مانند ہے۔

مولانا کہتے ہیں کہ جو شخص خدا کے علم کے سمندر سے ناواقف ہے، وہ اپنے چھوٹے سے مشکیزے پر فخر کرتا ہے اور اسے ہر جگہ لیے پھرتا ہے۔ لیکن جس لمحے اسے اُس عظیم دریا کا عرفان حاصل ہو جائے، اسے اپنا علم نہ صرف حقیر اور ناکافی محسوس ہوگا، بلکہ وہ اسے ایک رکاوٹ سمجھے گا۔

چنانچہ، وہ محض مشکیزے کو ایک طرف نہیں رکھے گا، بلکہ شدتِ احساس سے اسے پتھر پر پٹخ کر توڑ دے گا۔ یہ عمل جزوی علم سے مکمل بیزاری اور کلی علم (علمِ الٰہی) کے سامنے اپنے آپ کو فنا (محو) کر دینے کی علامت ہے۔ یہ محض علم کو ترک کرنا نہیں، بلکہ اُس پر قائم تکبر اور ذات کے احساس کو مٹانا ہے۔