پڑھیے› دفتر ۱› بادشاہ کا بیمار کنیزک پر عاشق ہونا اور اس کی صحت کے لیے تدبیر کرنا› بیت ۴۰
M1:40 — چون خرید او را و برخوردار شد / آن کنیزک از قضا بیمار شد
M1:40
شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: هنگامی که پادشاه کنیزک را خرید و از او بهرهمند شد، آن کنیزک ناگهان بیمار گشت. معنا: پس از آنکه پادشاه کنیزک را به دست آورد و خواست از مصاحبت او لذت ببرد، کنیزک به ناگاه مریض شد. این بیماری، استعارهای از ملال مولانا از علم رسمی است.
شرح
این بیت در میانهٔ داستان پادشاه و کنیزک قرار دارد، داستانی که من همواره بر این نکته تأکید کردهام که "نقد حال" خود مولاناست. پادشاه در این روایت، کسی نیست جز خود مولانا، اما نه مولانا عارف و شوریده، بلکه فقیه و مدرسی که پیش از دیدار شمس، بر سریر علم و دانش نشسته بود. او به قول خودش، سجادهنشین باوقاری بود.
کنیزک در این تمثیل، نماد "علم" است. علمی که پادشاه، یعنی مولانا، آن را "خرید" و از آن "برخوردار شد." این خرید و برخورداری، کنایه از آن است که مولانا بر تمامی علوم زمانه خود، از فقه و کلام گرفته تا فلسفه و ادبیات، احاطه و تسلط کامل یافته بود. او گنجینهٔ دانش دوران خویش را به تمام و کمال در اختیار داشت و از آن لذت میبرد.
اما نکتهٔ کلیدی در "بیمار شدن" این کنیزک است. این بیماری، نه یک عارضهٔ جسمانی، بلکه تمثیلی از "ملال" و "دلزدگی" مولانا از همین علم حصولی و ظاهری است. من همیشه گفتهام که علم، بهخصوص برای عالمان، میتواند یکی از "دنیویترین" چیزها باشد؛ چیزی که ممکن است شخص را چنان مفتون کند که حتی دیگر شهوات دنیا نیز نتوانند. این مریضی در وجود مولانا، نشانهای از یک تحول درونی عمیق بود، یک بحران معنوی که او را در اواخر دههٔ سی زندگیاش فراگرفت. او از قالبهای تکراری و مباحث خشک مدرسهای خسته شده بود و میدید که این دانش، عطش حقیقی روح او را سیراب نمیکند.
همانطور که خود مولانا نیز گفته، و شمس نیز این حقیقت را تأیید کرده بود، او در جستجوی چیزی دیگر بود، اما نمیدانست آن چیز چیست. این بیماریِ کنیزکِ علم، در واقع، همان جستجوی پنهان مولانا بود. او میدانست که چیزی گم کرده، اما راه یافتن آن را نمیدانست. از قضا، شمس نیز در همین ایام، در جستجوی وجودی بود که این "آب صافی" را در آن بریزد و او را به دریا متصل کند. هر دو در پی هم بودند، و این بیماری، نقطهٔ عطفی بود که مولانا را به سمت طلب طبیبی الهی سوق داد و سرانجام به دیدار شمس انجامید.
نکات کلیدی
- نمادشناسی بیت: پادشاه نماد مولانا (فقیه و مدرّس پیش از شمس)، و کنیزک نماد علم حصولی و رسمی است.
- «برخوردار شدن» مولانا از کنیزک علم به معنای تسلط و احاطهٔ کامل او بر تمامی علوم زمانهٔ خویش است.
- بیماری کنیزک استعارهای از «ملال» و «دلزدگی» مولانا از علم رسمی و ظاهری است که دیگر پاسخگوی عطش روحی او نبود.
- این ملال و بحران درونی، نقطهٔ عطف زندگی مولانا و زمینهساز تحول عظیم روحی او و دیدار با شمس تبریزی است.
- این داستان، «نقد حال» و شرح سفر درونی خود مولانا از مقام علم به مقام عشق و معرفت است.
- علم، با همهٔ ظرافت و زیباییاش، میتواند حجاب باشد و انسان را از حقیقت غافل کند؛ حتی علم نیز میتواند "دنیوی" شود.
Sources: d1-s21 · 00:31:02 d1-s21 · 00:32:07 d1-s13 · 00:25:14
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: When he had bought her and enjoyed her company, That maid, by fate, fell ill. Meaning: After the king acquired the maid and began to enjoy her presence, she unexpectedly fell ill. This illness is a metaphor for Mawlana's growing disillusionment with conventional scholastic knowledge.
Explanation
This verse is situated within the tale of the king and the maid, a narrative that I have consistently emphasized as a naqd-i ḥāl—a profound self-assessment—of Mawlana himself. The king in this story is none other than Mawlana, not yet the ecstatic mystic we know, but the esteemed jurist and scholar who presided over the realms of knowledge and learning before his fateful encounter with Shams. He was, as he described himself, a dignified prayer-mat sitter.
The maid in this allegory symbolizes ʿilm, or formal knowledge. It is this knowledge that the king, Mawlana, "bought" and "enjoyed." This acquisition and benefit signify Mawlana's complete mastery and comprehensive understanding of all the sciences of his era, from jurisprudence and theology to philosophy and literature. He had, in essence, acquired the intellectual treasures of his time and delighted in them.
The pivotal moment, however, lies in the maid's "falling ill." This sickness is not a physical ailment but an allegorical representation of Mawlana's profound "weariness" and "disillusionment" with this very acquired, external knowledge. I have often argued that knowledge, especially for scholars, can be one of the most "worldly" of pursuits; it can so utterly captivate a person that even other worldly desires might pale in comparison. This "illness" within Mawlana was a symptom of a deep inner transformation, a spiritual crisis that befell him in his late thirties. He had grown tired of the repetitive structures and arid debates of scholasticism, realizing that this amassed knowledge was not quenching the true thirst of his soul.
As Mawlana himself admitted, and as Shams later affirmed, he was searching for something else, though he knew not what it was. This sickness of the maid of knowledge was, in essence, Mawlana's hidden quest. He sensed a profound absence but lacked the path to its recovery. Coincidentally, during this very period, Shams-e Tabrizi was also seeking a vessel into which he could pour his "pure water" of wisdom, thereby connecting it to the oceanic divine. Both were seeking each other, and this spiritual illness was the turning point that impelled Mawlana to seek a divine physician, ultimately leading to his encounter with Shams.
Key takeaways
- The beyt's symbolism: the king represents Mawlana (the jurist and scholar before Shams), and the maid symbolizes formal, acquired knowledge.
- Mawlana's "enjoyment" of the maid of knowledge signifies his complete mastery and command over all the sciences of his era.
- The maid's illness is a metaphor for Mawlana's profound "weariness" and "disillusionment" with conventional knowledge, which no longer satisfied his spiritual thirst.
- This spiritual malaise and inner crisis marked a turning point in Mawlana's life, paving the way for his profound transformation and his encounter with Shams-e Tabrizi.
- This story serves as Mawlana's naqd-i ḥāl (self-assessment), describing his inner journey from the station of knowledge to that of love and gnosis.
- Knowledge, despite all its subtlety and beauty, can become a veil and distract one from ultimate reality; even knowledge can become 'worldly'.
Sources: d1-s21 · 00:31:02 d1-s21 · 00:32:07 d1-s13 · 00:25:14
به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI
বাদশাহ যখন বাঁদিটিকে কিনে আনলেন এবং তার সঙ্গসুখ উপভোগ করতে চাইলেন, ঠিক তখনই দৈবক্রমে সে অসুস্থ হয়ে পড়ল। এই অসুস্থতা আসলে প্রচলিত পাণ্ডিত্য ও জ্ঞানচর্চার প্রতি মওলানার বিতৃষ্ণার রূপক।
এই বয়েতটি বাদশাহ ও বাঁদির গল্পের একটি গুরুত্বপূর্ণ অংশ। এই গল্পকে আমি বরাবরই মওলানার নিজের ‘নকদ-ই হাল’ (nqd-i ḥāl) বা আত্ম-অবস্থার বয়ান বলে মনে করি। এখানে বাদশাহ আর কেউ নন, স্বয়ং মওলানা—তবে তিনি সেই মওলানা নন যিনি শামসের সংস্পর্শে এসে মরমী সাধকে পরিণত হয়েছেন, বরং তিনি শামসের সাথে সাক্ষাতের পূর্বের একজন মহাপণ্ডিত ও ফকিহ (আইনশাস্ত্রবিদ), যিনি জ্ঞানের সিংহাসনে আসীন ছিলেন। তাঁর নিজের ভাষায়, তিনি ছিলেন একজন ‘সাজ্জাদানশীন বা-বাকার’ বা সম্ভ্রান্ত, মর্যাদাবান সাধক।
গল্পের বাঁদিটি হলো ‘ইলম’ বা প্রথাগত জ্ঞানের প্রতীক। বাদশাহ, অর্থাৎ মওলানা, এই জ্ঞানকে ‘ক্রয়’ করেছেন এবং তা থেকে ‘উপভোগ’ করেছেন। এই ক্রয় ও উপভোগের অর্থ হলো, মওলানা তাঁর সমসাময়িক সমস্ত জ্ঞান—যেমন ফিকহ, কালাম (ধর্মতত্ত্ব), দর্শন ও সাহিত্য—সম্পূর্ণরূপে আয়ত্ত করেছিলেন। তিনি তাঁর যুগের জ্ঞানভান্ডারকে নিজের অধিকারে এনে তা উপভোগ করছিলেন।
কিন্তু গল্পের মূল বাঁকটি হলো বাঁদির ‘অসুস্থ’ হয়ে পড়া। এই অসুস্থতা কোনো শারীরিক ব্যাধি নয়, বরং এটি মওলানার অর্জিত, জাগতিক জ্ঞানের প্রতি তাঁর গভীর ‘ملال’ (মালাল) বা বিতৃষ্ণার রূপক। আমি প্রায়শই বলি যে, জ্ঞান, বিশেষ করে পণ্ডিতদের জন্য, সবচেয়ে ‘জাগতিক’ বিষয়গুলোর একটি হতে পারে; এটি মানুষকে এমনভাবে মোহিত করতে পারে যা দুনিয়ার অন্য কোনো মোহ হয়তো পারে না। মওলানার অন্তরের এই অসুস্থতা ছিল এক গভীর আধ্যাত্মিক সংকটের চিহ্ন, যা তাঁর জীবনের ত্রিশের দশকের শেষের দিকে ঘটেছিল। তিনি প্রথাগত জ্ঞানচর্চার পুনরাবৃত্তিমূলক কাঠামো এবং শুষ্ক তর্ক-বিতর্কে ক্লান্ত হয়ে পড়েছিলেন এবং বুঝতে পারছিলেন যে এই জ্ঞান তাঁর আত্মার আসল তৃষ্ণা মেটাতে পারছে না।
এই অসুস্থতা বা অতৃপ্তিই ছিল মওলানার এক গোপন অন্বেষণ। তিনি জানতেন যে কিছু একটা হারিয়ে গেছে, কিন্তু তা খুঁজে পাওয়ার পথ তাঁর জানা ছিল না। এই সংকটই তাঁকে একজন ঐশ্বরিক চিকিৎসকের সন্ধানে চালিত করে, যা অবশেষে শামস তাবরিজির সাথে তাঁর সাক্ষাতের পথ প্রশস্ত করে।
- برخوردار شد
- উপভোগ করল; লাভবান হলো; উপকৃত হলো।
- از قضا
- দৈবক্রমে; ভাগ্যক্রমে; হঠাৎ করে।
- کنیزک
- দাসী; বাঁদি; অল্পবয়সী ক্রীতদাসী।
After the king acquired the maid and began to enjoy her presence, she unexpectedly fell ill. This illness is a metaphor for Mawlana's growing disillusionment with conventional scholastic knowledge.
This couplet is central to the story of the king and the maid, which Dr. Soroush consistently interprets as a naqd-i ḥāl (a profound self-assessment) of Mawlana himself. In this allegorical narrative, the king represents Mawlana, not yet the ecstatic mystic, but the esteemed jurist and scholar he was before meeting Shams-e Tabrizi. He was, in his own words, a dignified 'prayer-mat sitter,' deeply immersed in formal learning.
The maid symbolizes ʿilm (formal knowledge). The king's 'purchase' and 'enjoyment' of her signify Mawlana's complete mastery and comprehensive understanding of all the sciences of his era—jurisprudence, theology, philosophy, and literature. He had, in essence, acquired the intellectual treasures of his time and found pleasure in them.
The critical turning point is the maid's 'falling ill.' This is not a literal physical sickness but an allegory for Mawlana's profound 'weariness' and 'disillusionment' with this very acquired, external knowledge. Dr. Soroush emphasizes that knowledge, particularly for scholars, can become one of the most 'worldly' of pursuits, captivating a person more deeply than other desires. This 'illness' within Mawlana represents a deep inner transformation, a spiritual crisis he experienced in his late thirties. He had grown tired of the repetitive structures and arid debates of scholasticism, realizing that this amassed knowledge was no longer quenching the true thirst of his soul.
Mawlana himself admitted, and Shams later affirmed, that he was searching for something else, though he knew not what it was. This 'sickness of the maid of knowledge' was, in essence, Mawlana's hidden quest. He sensed a profound absence but lacked the path to its recovery. Coincidentally, Shams-e Tabrizi was also seeking a vessel into which he could pour his 'pure water' of wisdom, connecting it to the divine ocean. Both were seeking each other, and this spiritual illness was the turning point that compelled Mawlana to seek a divine physician, ultimately leading to his transformative encounter with Shams.
- از قضا
- by fate; unexpectedly; coincidentally
پس از آنکه پادشاه کنیزک را به دست آورد و از مصاحبت او لذت برد، کنیزک به ناگاه مریض شد. این بیماری، استعارهای از ملال مولانا از علم رسمی است.
این بیت در میانهٔ داستان پادشاه و کنیزک قرار دارد، داستانی که مولانا آن را «نقد حال» خود میداند. در این روایت، پادشاه نماد خود مولاناست، اما نه مولانای عارف و شوریده، بلکه مولانای فقیه و مدرسی که پیش از دیدار شمس تبریزی، بر کرسی علم و دانش نشسته بود و به قول خودش، «سجادهنشین باوقاری» بود.
کنیزک در این تمثیل، نماد «علم» است. پادشاه (مولانا) این کنیزک را «خرید» و از آن «برخوردار شد». این خرید و برخورداری به معنای تسلط و احاطهٔ کامل مولانا بر تمامی علوم زمانهٔ خود، از فقه و کلام گرفته تا فلسفه و ادبیات، است. او گنجینهٔ دانش دوران خویش را به تمام و کمال در اختیار داشت و از آن لذت میبرد.
اما نکتهٔ کلیدی، «بیمار شدن» این کنیزک است. این بیماری نه یک عارضهٔ جسمانی، بلکه تمثیلی از «ملال» و «دلزدگی» مولانا از همین علم حصولی و ظاهری است. دکتر سروش تأکید میکنند که علم، بهویژه برای عالمان، میتواند یکی از «دنیویترین» چیزها باشد؛ چیزی که ممکن است شخص را چنان مفتون کند که حتی دیگر شهوات دنیا نیز نتوانند. این مریضی در وجود مولانا، نشانهای از یک تحول درونی عمیق بود، یک بحران معنوی که او را در اواخر دههٔ سی زندگیاش فراگرفت. او از قالبهای تکراری و مباحث خشک مدرسهای خسته شده بود و میدید که این دانش، عطش حقیقی روح او را سیراب نمیکند.
همانطور که خود مولانا نیز گفته و شمس نیز این حقیقت را تأیید کرده بود، او در جستجوی چیزی دیگر بود، اما نمیدانست آن چیز چیست. این بیماریِ کنیزکِ علم، در واقع، همان جستجوی پنهان مولانا بود. او میدانست که چیزی گم کرده، اما راه یافتن آن را نمیدانست. از قضا، شمس نیز در همین ایام، در جستجوی وجودی بود که این «آب صافی» را در آن بریزد و او را به دریا متصل کند. هر دو در پی هم بودند، و این بیماری، نقطهٔ عطفی بود که مولانا را به سمت طلب طبیبی الهی سوق داد و سرانجام به دیدار شمس انجامید.
- برخوردار شد
- بهرهمند شد، به کام رسید
- قضا
- سرنوشت، تقدیر؛ در اینجا به معنای «ناگهان»
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.