پڑھیے› دفتر ۱› بادشاہ کا بیمار کنیزک پر عاشق ہونا اور اس کی صحت کے لیے تدبیر کرنا› بیت ۴۹
M1:49 — ترک استثنا مُرادم قَسوتیست / نه همین گفتن که عارِض حالتیست
M1:49
معنی و شرح · به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI
এখানে ‘ইনশাল্লাহ’ বা ‘আল্লাহর ইচ্ছা হলে’ বলতে ভুলে যাওয়াটা কেবল মুখের কথা নয়, বরং তা এক গভীর আধ্যাত্মিক ঔদ্ধত্য এবং অন্তরের কঠোরতার চিহ্ন।
এই গল্পের প্রেক্ষাপটে, বাদশাহের নিযুক্ত চিকিৎসকেরা নিজেদের দক্ষতায় এতই গর্বিত ছিল যে তারা মেয়েটিকে সুস্থ করার প্রতিজ্ঞা করার সময় ‘ইনশাল্লাহ’ (যদি আল্লাহ চান) বলতে ভুলে গিয়েছিল। রুমি এই বিষয়টিকে আরও গভীরে নিয়ে যাচ্ছেন। তিনি বলছেন, এই ভুলে যাওয়াটা কেবল একটি শব্দ বা বাক্যাংশ বাদ পড়ার মতো মামুলি ঘটনা নয়।
তাঁর মতে, ‘ইস্তিসনা’ (ব্যতিক্রম করা, অর্থাৎ আল্লাহর ইচ্ছাকে শর্ত হিসেবে যুক্ত করা) ছেড়ে দেওয়ার মূল কারণ হলো ‘কাসওয়াত’ (قسوة) বা হৃদয়ের কাঠিন্য। এটি এমন এক আধ্যাত্মিক অবস্থা যেখানে মানুষ নিজের ক্ষমতা ও জ্ঞানকে চূড়ান্ত বলে মনে করে এবং ঐশ্বরিক শক্তির উপর নিজের নির্ভরশীলতার কথা ভুলে যায়। এই ঔদ্ধত্যই তাদের অন্তরকে কঠিন করে তোলে।
রুমি আরও স্পষ্ট করে বলছেন যে, ‘ইনশাল্লাহ’ বলাটা কেবল একটি লোকদেখানো বা সাময়িক অভ্যাসের বিষয় নয়। অনেকে মুখে বললেও তাদের অন্তরে সেই বিশ্বাস থাকে না। আবার অনেকে মুখে না বললেও তাদের প্রতিটি কাজে ও চিন্তায় আল্লাহর ইচ্ছার প্রতি পূর্ণ সমর্পণ থাকে। এখানে মূল বিষয় হলো অন্তরের অবস্থা, মুখের কথা নয়। চিকিৎসকদের ব্যর্থতা ছিল তাদের অন্তরের ঔদ্ধত্যের প্রত্যক্ষ ফল, যা সৃষ্টিকর্তা তাদের সামনে উন্মোচিত করে দিয়েছিলেন।
- ترک استثنا
- ‘ইস্তিসনা’ বা ব্যতিক্রম বর্জন করা। এখানে এর অর্থ হলো ‘ইনশাল্লাহ’ বা ‘আল্লাহর ইচ্ছা হলে’ না বলা, অর্থাৎ ঐশ্বরিক ইচ্ছাকে স্বীকার না করা।
- قسوتی
- কঠোরতা, পাষাণ অবস্থা। এটি আরবি ‘কাসওয়াহ’ (قسوة) থেকে উদ্ভূত, যা অন্তরের আধ্যাত্মিক অনুভূতিহীনতা ও ঔদ্ধত্যকে বোঝায়।
- عارض حالتی
- একটি আকস্মিক বা অস্থায়ী অবস্থা; যা মূল প্রকৃতি নয়, বরং সাময়িক পরিস্থিতি।
Rumi explains that the physicians' omission of "if God wills" was not a casual slip of the tongue, but a symptom of their inner arrogance and spiritual insensitivity. Their failure to acknowledge divine will reflected a deeper, ingrained state of being.
This couplet immediately follows the scene where the physicians, summoned by the king to cure his ailing slave girl, boast of their skills without uttering the customary phrase, "if God wills" (إن شاء الله, in shāʾ Allāh). Rumi clarifies that their omission was not a simple oversight or a mere verbal mistake. Instead, he diagnoses it as a 'hardness of heart' (qaswati), a spiritual ailment. The phrase 'not merely the saying, but a state of being that had become their habit' emphasizes that their arrogance was deeply ingrained, an intrinsic part of their character, rather than a fleeting error. This 'state' (ḥālat) refers to their inner condition, their spiritual disposition, which manifested outwardly in their hubris and their neglect of divine agency. Rumi uses this incident to highlight a profound Sufi principle: true reliance on God (tawakkul) is not just a verbal affirmation but an inner attitude of humility and recognition of divine power over all worldly affairs. The physicians' subsequent failure to cure the slave girl, despite their boasts, serves as God's demonstration of human impotence, directly linking their spiritual flaw to their professional incompetence.
- استثنا
- exception; here, specifically referring to the phrase 'if God wills' (إن شاء الله)
- قسوتی
- hardness of heart, spiritual insensitivity or arrogance
- عارِض
- accidental, incidental; here, implying something that has become a characteristic or habit
- حالتی
- state, condition, spiritual disposition
منظور این است که نگفتنِ «انشاءالله» صرفاً یک سهلانگاری در گفتار نیست، بلکه ریشه در حالتی از قساوت قلب و غفلت از قدرت خداوند دارد.
در این داستان، پادشاه برای درمان کنیزک بیمارش، بهترین طبیبان را گرد میآورد. طبیبان با غرور و اطمینان کامل به توانایی خود، وعدهی درمان میدهند و از گفتن «انشاءالله» (اگر خدا بخواهد) غفلت میکنند. مولانا در این بیت، این ترکِ استثنا (یعنی نگفتنِ «انشاءالله») را نشانهای از قساوت و سنگدلی میداند.
این نکته صرفاً به یک عبارت زبانی محدود نمیشود؛ بلکه بیانگر یک حالت درونی و روحی است. وقتی انسان از قدرت مطلق خداوند غافل میشود و تمام امور را به تدبیر و توانایی خود نسبت میدهد، دچار نوعی خودبینی و غرور میشود که از نظر مولانا، نشانهی قساوت قلب است. این غفلت از مشیت الهی، در نهایت به عجز و شکست میانجامد، همانطور که در ادامهی داستان میبینیم که طبیبان با همهی دانش و تلاششان، نه تنها کنیزک را درمان نمیکنند، بلکه بیماری او را شدت میبخشند. این بیت در واقع هشداری است دربارهی خطرات غرور و فراموشی توکل به خداوند در همهی امور.
- ترک استثنا
- نگفتن «انشاءالله» یا «اگر خدا بخواهد»
- قسوتی
- سنگدلی، بیرحمی
- عارض حالتیست
- نشانهای از یک حالت درونی است، یک صفت و ویژگی باطنی است
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.