پڑھیے› دفتر ۵› اسی طرح جبری کو جواب اور اختیار کو ثابت کرنے اور امر و نہی کی صحت کے بیان میں ایک حکایت، اور اس بات کے بیان میں کہ جبری کا عذر کسی ملت میں اور کسی دین میں قابل قبول نہیں اور اس کام کی سزا سے نجات کا باعث نہیں جو اس نے کیا ہے، جیسا کہ ابلیس جبری نے یہ کہہ کر نجات نہیں پائی کہ بما اغویتنی (جس طرح تو نے مجھے گمراہ کیا)۔ اور تھوڑا بہت کی دلیل دیتا ہے۔› بیت ۳۰۹۹
M5:3099 — جهد کن کز جام حق یابی نوی / بیخود و بیاختیار آنگه شوی
M5:3099
معنی و شرح · به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI
مولانا میگوید که بیاختیاری واقعی، نتیجهٔ یک تلاش معنوی و رسیدن به مستی از عشق حق است، نه بهانهای برای تنبلی و گناه.
این بیت در میانهٔ بحثی طولانی دربارهٔ جبر و اختیار آمده است. مولانا در اینجا به کسانی که با بهانهٔ تقدیر و سرنوشت از زیر بار مسئولیت شانه خالی میکنند، پاسخ میدهد. او میگوید بیاختیاریای که عارفان از آن دم میزنند، با بیعملی و سستیِ جبریمذهبان کاملاً متفاوت است.
بیاختیاری حقیقی، یک مقام و مرتبهٔ معنوی است که پس از مجاهدت و کوشش فراوان به دست میآید. سالک با اختیار خود تلاش میکند (جهد کن) تا از «جام حق» سرمست شود. این جام، نماد عشق الهی، معرفت و فنا شدن در ذات اوست. وقتی انسان از این شراب روحانی نوشید و به «مستی» رسید، آنگاه است که اختیار جزئی او در ارادهٔ کلی خداوند محو میشود. در این حالت، او دیگر از خود ارادهای ندارد و هرچه میکند، خواست و فعل حق است که از طریق او جاری میشود.
بنابراین، مولانا میان دو نوع بیاختیاری تمایز قائل میشود: یکی بیاختیاری دروغین که بهانهای برای گناه و تنبلی است و دیگری بیاختیاری راستین که ثمرهٔ کوشش و سلوک معنوی است. او خطاب به جبریمسلکان میگوید: شما که هنوز در ابتدای راه هستید و طعم آن مستی را نچشیدهاید، حق ندارید ادعای بیاختیاری کنید. ابتدا با همین اختیار خود تلاش کن تا به آن مقام برسی، آنگاه معذور خواهی بود.
- جهد کن
- تلاش کن، کوشش کن
- جام حق
- جام حقیقت، استعاره از عشق و معرفت الهی که انسان را مست و بیخود میکند
- نوی
- تازگی، حالتی نو، مستی
- آنگه
- آنگاه، در آن زمان
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.