پڑھیے› دفتر ۶› اس خزانے کے نقشے کا قصہ کہ ایک گنبد کے قریب قبلہ رخ کھڑے ہو کر کمان میں تیر ڈالو اور جہاں گرے وہاں خزانہ ہے› بیت ۱۹۲۸

M6:1928 — کی گذارد حافظ اندر اکتناف / که کسی چیزی رباید از گزاف

کی گذارد حافظ اندر اکتنافکه کسی چیزی رباید از گزاف

M6:1928

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن حافظ (خداوند) چگونه اجازه می‌دهد که کسی چیزی را بیهوده و گزاف برباید؟ معنا: این بیت بیانگر این حقیقت است که هیچ چیز در جهان هستی بدون تدبیر و حفاظت الهی رخ نمی‌دهد و آنچه به دست کسی می‌رسد، از سر حکمت است نه اتفاق یا دزدی بی‌جهت.

شرح

مولانا، این حکیم و عارف سترگ، در این بیت با لحنی قاطع و پرسشی رتوریک، از یکی از بنیادی‌ترین اصول حاکم بر هستی پرده برمی‌دارد: اصل حفاظت و تدبیر الهی. این کلام در پاسخ به این فکر در خاطری می‌آید که «چگونه این گنج‌نامهٔ بی‌بها... لای کاغذها پنهان ماند؟» و بلافاصله، خود مولانا پاسخ می‌دهد که «از پی هر چیز یزدان حافظ است.» بله، جهان در نگاه اول ممکن است آشفته و بی‌نظم به نظر آید، اما در حقیقت، هر ذره‌ای در این عالم، حسابی دارد، ناظری دارد، و محاسبی. هیچ قطره‌ای نیست که در هوا گم شود یا چیزی نیست که از خزانه‌ی قدرت حق بگریزد. این نظمِ دقیق و نامرئی، تضمین می‌کند که هیچ اتفاقی «از گزاف» و بی‌جهت رخ ندهد. مقصود مولانا از «حافظ» در اینجا، خداوند سبحان است، همان «حافظِ کل» که همه چیز را در کنف حمایت و تدبیر خود دارد. اوست که هر چیز را در «اکتناف» و پناه خود می‌گیرد و اجازه نمی‌دهد که چیزی بی‌قاعده و بی‌حساب و کتاب به دست کسی بیفتد یا از دست کسی خارج شود. حتی روزی مادی، آنگونه که حافظ شیرازی نیز می‌گوید، از پیش مقدّر شده و طلب روزی «ننهاده»، به خون دل خوردن می‌انجامد. این تنها به مال و ثروت محدود نمی‌شود؛ در عرصهٔ علم و معرفت نیز این قانون جاری است. شما می‌توانید صدها صحیفه را بی‌وقفه بخوانید، اما آنچه در ذهن شما می‌ماند و به کار شما می‌آید، همان است که از تقدیر و تدبیر الهی سهم شماست. دیگر نکات، یا فراموش می‌شوند یا اصلاً مال شما نیستند، بلکه گذرگاهی برای انتقال به ذهن و جان دیگری هستند که از شما به آن نکته عالم‌تر و شایسته‌تر است؛ همان‌گونه که گفته‌اند: «چه بسا حامل فقهی که آن را به کسی که افقه از اوست می‌رساند.» پس، این بیت نه تنها نفی هرگونه تصادف محض در هستی است، بلکه اطمینانی عمیق به عدالت و حکمت جاری در سراسر عالم می‌دهد. هیچ چیز در این عالم گم نمی‌شود، هیچ چیز دزدیده نمی‌شود، و هیچ چیز بی‌جهت به کسی نمی‌رسد. همه‌چیز، از ریزترین تا درشت‌ترین، تحت نظر و تدبیر آن «حافظ» مطلق است.

نکات کلیدی

  • جهان، هرچند آشفته به نظر آید، اما تحت تدبیر و حفاظت دقیق الهی است و هر ذره‌ای حسابی دارد.
  • هیچ چیز «از گزاف» و بی‌جهت رخ نمی‌دهد؛ آنچه به دست می‌آید یا از دست می‌رود، در چارچوب حکمتی الهی است.
  • مفهوم روزی و قسمت، نه تنها در امور مادی، بلکه در کسب علم و معرفت نیز جاری است؛ آنچه از دانش در خاطر می‌ماند، به تقدیر الهی است.
  • خداوند، «حافظ» و نگهبان مطلق هستی است و هر پدیده، در کنف حمایت و تدبیر اوست.
  • این بیت نفی هرگونه تصادف محض در هستی و تأکیدی بر نظم حکیمانهٔ عالم است.

Sources: d6-s44 · 00:15:32 d6-s44 · 00:17:17

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.