پڑھیے دفتر ۶ یوسف صدیق صلوات اللہ علیہ کا کئی سال تک قید میں ماخوذ رہنا اللہ کے علاوہ کسی اور سے مدد مانگنے کی وجہ سے اور اذکرنی عند ربک کہنا اپنے بیان کے ساتھ بیت ۳۵۰۹

M6:3509 — گه چو کابوسی نماید ماه را / گه نماید روضه قعر چاه را

گه چو کابوسی نماید ماه راگه نماید روضه قعر چاه را
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:3509

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گاهی ماه را چون کابوسی نشان می‌دهد، گاهی قعر چاه را چون باغی جلوه‌گر می‌سازد.

معنا: این بیت به قدرت بی‌کران الهی اشاره دارد که می‌تواند ادراک انسان را دگرگون سازد؛ به گونه‌ای که زیبایی (ماه) هراس‌انگیز و زشتی (قعر چاه) دلنشین به نظر آید.

شرح

مولانا، در این بیت، از «شهره‌زاو» سخن می‌گوید، یعنی خداوندی که معمار و بناگر مشهور عالم است و خلقت را به نیکوترین وجه و موزون‌ترین شکل آفریده است. این عالم، قصری است با ایوان‌ها و حوضچه‌های متناسب، اما در این قصر، خداوند با حکمت خود به «سحر حلال» دست می‌زند. این بیت، مصداق بارز این سحر حلال الهی است؛ جایی که خداوند می‌تواند ماه را، که نماد زیبایی و روشنی و آرامش است، چونان کابوسی فشارنده و آزاردهنده جلوه دهد. واژه «کابوس» در اینجا تنها به خواب بد اشاره ندارد، بلکه از ریشه «کَبْس» به معنای فشردن می‌آید و به هر حالت اضطراب‌آور و فشارنده‌ای اطلاق می‌شود. در مقابل، می‌تواند قعر چاهی تاریک و هراسناک را، که نماد حبس و ناامیدی است، به باغی خرم و سرسبز تبدیل کند. این همان «قبض و بسط» الهی است که چشم دل آدمیان را دم به دم زیر فرمان دارد و آن را تنگ و گشاده می‌کند.

این دگرگونی ادراک، که از قدرت مطلق خداوند برمی‌آید، سبب شد تا رسول اکرم (ص) از خداوند درخواستی ژرف و مهم داشته باشند: «رب ارنا الاشیاء کما هی»؛ پروردگارا، اشیاء را آنچنان که هستند به ما بنمایان. این دعا، تقاضایی برای رهایی از این «سحر حلال» الهی است، تا انسان بتواند حقیقت ناب و بدون پرده‌پوشی را درک کند و در پایان عمر دچار پشیمانی و اضطراب نگردد. خداوند در قرآن نیز خود را «خیر الماکرین» معرفی می‌کند و مولانا این مکر الهی را به معنای حقیقی کلمه می‌بیند؛ نه صرفاً دفع مکر دیگران، بلکه تدبیری فعال و فراگیر که حقایق را گاهی وارونه می‌نمایاند و گاهی برملا می‌کند. این مکر و تدبیر، از حکمت بی‌منتهای او سرچشمه می‌گیرد و عین عدل است.

این قبض و بسط و تغییر در ادراک و احوال، به این حدیث نبوی نیز اشاره دارد که «قلب آدمی بین اسبعین کبریاست»، یعنی قلب انسان میان دو انگشت قدرت الهی (جلال و جمال، قهر و لطف) قرار دارد و اوست که آن را می‌گرداند. قلب انسان بسان پر کاهی است در بیابانی که طوفان آن را به این سو و آن سو می‌برد. این باد، بادِ بی‌نیازی خداوند است که می‌وزد و همه چیز را در عالم به حرکت درمی‌آورد. بنابراین، ماه و چاه تنها نمادهایی هستند برای نشان دادن اینکه خداوند هر لحظه در شأنی است و می‌تواند واقعیت‌ها را در چشم بیننده به هر صورت که بخواهد تغییر دهد؛ این نه به معنای فریب، که به معنای نهایت قدرت و حکمت اوست.

نکات کلیدی

  • خداوند با «سحر حلال» خود، می‌تواند ادراک انسان را کاملاً دگرگون کند: زیبایی را هراس‌انگیز و زشتی را دلنشین جلوه دهد.
  • واژه «کابوس» در اینجا به هر حالت فشارنده و اضطراب‌آور اشاره دارد، نه صرفاً به خواب بد.
  • «قبض و بسط» الهی، یعنی تغییر دائم حالات روحی و ادراکات ما، جوهره حکمت و قدرت الهی است.
  • دعای پیامبر اکرم: «رب ارنا الاشیاء کما هی» درخواستی است برای رهایی از این دگرگونی‌های ادراکی و رسیدن به حقیقت محض.
  • قلب انسان همچون پر کاهی است که میان دو انگشت قدرت الهی می‌گردد و پیوسته تحت تأثیر قبض و بسط اوست.

Sources: d6-s77 · 52:45:00

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.