پڑھیے دفتر ۶ یوسف صدیق صلوات اللہ علیہ کا کئی سال تک قید میں ماخوذ رہنا اللہ کے علاوہ کسی اور سے مدد مانگنے کی وجہ سے اور اذکرنی عند ربک کہنا اپنے بیان کے ساتھ بیت ۳۵۱۱

M6:3511 — زین سبب درخواست از حق مصطفی / زشت را هم زشت و حق را حق‌نما

زین سبب درخواست از حق مصطفیزشت را هم زشت و حق را حق‌نما
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:3511

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پیامبر (ص) برای همین سبب از خداوند درخواست کرد که زشتی را به همان زشتی و حق را به همان حقانیت نشان دهد.

معنا: این بیت بیان می‌کند که چون خداوند قادر است حقایق را بپوشاند و دل‌ها را متحول کند، پیامبر اکرم از او خواست که حقایق را بدون پرده و چنان که هستند، به او بنمایاند تا دچار خطا و پشیمانی نشود.

شرح

من بارها در شرح مثنوی گفته‌ام که مولانا جهان را صحنهٔ اراده و فعل بی‌واسطهٔ حضرت حق می‌بیند. اوست که صحنه‌گردان عالم است و مکر او سرچشمهٔ همهٔ مکرهاست. این معنا از آیه‌ی شریفه‌ی «و مکروا و مکر الله و الله خیر الماکرین» به خوبی فهمیده می‌شود. این مکر، نه به معنای فریب‌کاری منفیِ بشری، بلکه به معنای قدرت مطلق الهی در تغییر دادن جلوه‌ی حقایق و بازی با پرده‌های ادراک است؛ آن را که قبض می‌دهد، دلش را می‌فشرد و آن را که بسط می‌دهد، سینه گشاده می‌کند. خداوند را «سحاره» می‌خواند که سحر حلال می‌کند و چشم دل را قبض و بسط می‌دهد.

در این بستر فکری، پیامبر اکرم (ص) دعای معروفی دارند که صوفیان همواره آن را نقل می‌کنند: «رب ارنا الاشیاء کما هی»؛ یعنی «خداوندا، اشیاء را چنان که هستند به ما بنمایان». بیت مورد بحث دقیقاً به همین درخواست اشاره دارد: «زین سبب درخواست از حق مصطفی / زشت را هم زشت و حق را حق‌نما». منظور از «زین سبب» همین قدرت الهی بر قبض و بسط چشم دل و سحر حلال است. پیامبر می‌داند که خداوند می‌تواند ماه را چون کابوس بنمایاند و قعر چاه را چون باغچه جلوه دهد. از این روست که برای هدایت کامل و عدم افتادن در دام خطا، طلب حقیقت‌نمایی محض می‌کند. این طلب، نه از سر سوءظن به خداوند، بلکه از سر علم به قدرت مطلق او و نیاز انسان به بینش بی‌پرده است تا در مسیر سلوک و زندگی دچار گمراهی نشود.

این درخواست برای این است که در پایان عمر، هنگام «ورق گرداندن» (اشاره به بیت بعدی: «تا به آخر چون بگردانی ورق / از پشیمانی نیفتم در قلق»)، انسان دچار پشیمانی و اضطراب نشود. اگر انسان حق را ناحق و زشت را زیبا ببیند، اعمالش نیز بر پایه‌ی خطاست و سرانجام این کژبینی، قلق و حسرت خواهد بود. پس این دعایی‌ست برای سلامت نفس و بینش، برای عاقبت به خیری در عمل و ادراک. مولانا این مسئله را به مسئله‌ی «هوا و هوس» پیوند می‌دهد. هوا و هوس، خود پرده‌ای‌ست بر چشم دل که نمی‌گذارد انسان حق را حق و زشت را زشت ببیند. پیامبر با این دعا، طلب رفع حجاب درونی و بیرونی را یکجا می‌کند.

نکات کلیدی

  • خداوند صحنه‌گردان مطلق عالم است و قدرت بی‌نظیری در پوشاندن و آشکار کردن حقایق دارد.
  • «مکر الهی» به معنای قدرت خداوند در تغییر جلوه‌ی حقایق است، نه فریب‌کاری منفی انسانی.
  • دعای پیامبر «رب ارنا الاشیاء کما هی»، طلب دیدن اشیاء آن‌چنان که هستند، بنیاد این بیت است.
  • هدف از این درخواست، رهایی از خطا و پشیمانی در پایان عمر و سلامت بینش در طول زندگی است.
  • هوا و هوس‌های انسانی، خود حجاب‌هایی هستند که مانع دیدن حقیقت می‌شوند، و دعا برای رفع این حجاب‌هاست.

Sources: d6-s77 · 29:24 d6-s77 · 44:50 d6-s77 · 52:45

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.