پڑھیے› دفتر ۶› امراء کا اس حجت کا جبریانہ شبہ سے دفاع کرنا اور بادشاہ کا انہیں جواب دینا› بیت ۴۱۵

M6:415 — گرد خود برگرد و جرم خود ببین / جنبش از خود بین و از سایه مبین

گرد خود برگرد و جرم خود ببینجنبش از خود بین و از سایه مبین

M6:415

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: به گِرد خود بچرخ و خطا و گناه خویشتن را ببین. حرکت را از خودت بدان و نه از سایه‌ای که از خود جنبش ندارد.

معنا: این بیت بر مسئولیت فردی انسان در برابر اعمال و پیامدهای آن تأکید دارد، و از پذیرش هرگونه بهانه یا نسبت دادن تقصیر به عوامل بیرونی برحذر می‌دارد.

شرح

مولانا، به‌ویژه در دفتر ششم مثنوی، با صراحت و قوت تمام، بر اختیار انسان تأکید می‌کند. این بیت تجلی و خلاصهٔ آن دیدگاه است. خطاب او به ما روشن و قاطع است: مسئولیت اعمال خود را بپذیرید و تقصیرها را به گردن بخت و قضا و قدر نیاندازید.

من سال‌هاست بر این نکته اصرار دارم که مسئلهٔ اختیار، رازآلودترین و در عین حال برجسته‌ترین صفت آدمی است. چگونه ممکن است ما مخلوق خداوند باشیم و او بر هر چیز توانا، اما ما همچنان مختار؟ پاسخ مولانا صریح است: خداوند ما را به صورت خویش آفریده، و از اولین صفاتی که به ما بخشیده، همین اختیار است. انکار اختیار، نفی خویشتن است؛ چراکه اگر من عامل فعل خود نباشم، پس اصلاً نیستم، یا صرفاً ابزاری بی‌جان در دست عوامل دیگرم. اینجاست که مولانا با ابلیس تفاوت می‌گذارد: ابلیس گفت «اغویتنی»، خدایا تو مرا گمراه کردی؛ اما آدم گفت «انا ظلمنا نفسنا»، ما بر خود ستم کردیم. این یعنی آدم مسئولیت گناهش را به گردن گرفت، و ابلیس نگرفت. فرق این دو در پذیرش یا عدم پذیرش اختیار است.

آنچه در این بیت خصوصاً برجسته است، تأکید بر بازگشت به خویشتن است. «گرد خود برگرد و جرم خود ببین». این یک خودشناسی عملی است؛ نه خودشناسی نظری و فلسفی، بلکه خودشناسی‌ای که آدمی را به درون خود وادار می‌کند تا منشأ افعال را در آنجا بیابد. خطاها و رنج‌هایی که به ما می‌رسد، نه از بخت بد است و نه از سرنوشت محتوم؛ بلکه حاصل کرده‌های خود ماست. اگر رنجی می‌کشی، بدان که کاری بد کرده‌ای. این «نظر در بخت کردن» چشم انسان را احول می‌کند، یعنی او را لوچ و کوربین می‌سازد تا نتواند حقیقت را ببیند. چنین کسی همواره علت را بیرون از خود می‌جوید و هرگز به اصلاح خود نمی‌پردازد.

در مصرع دوم، «جنبش از خود بین و از سایه مبین»، مولانا به مثالی روشن روی می‌آورد. سایه به‌تنهایی نمی‌جنبد؛ حرکت سایه از منبع نور است. برخی ممکن است این را به جبر تعبیر کنند، که گویا ما سایه‌ایم و نور (خدا) ما را حرکت می‌دهد. اما دقت نظر مولانا در اینجا دقیقاً برعکس است: او می‌خواهد بگوید که شما سایهٔ بی‌اختیار نیستید. شما نورید، یا دست‌کم از نور بهره‌اید، و جنبش شما از این «خودِ نورانی» شماست. اگر «خود» را در اینجا کنایه از «خورشید» بدانیم، چنان که در برخی تفاسیر منسوب به خود مولانا آمده، باز هم منظور این است که حرکت شما از یک حقیقتِ قائم به ذات است، نه از نیستی و بی‌عاملی سایه. در نهایت، مقصد مولانا این است که شما فاعلید، نه منفعل. فعل شما مانند فرزندی است که از جان و تن شما متولد می‌شود و دامن شما را می‌گیرد؛ خیر و شرش به خودتان بازمی‌گردد. این همان «جزا و عدل حق» است که ما باید با آن آشتی کنیم.

توبه، عالی‌ترین نشانهٔ اختیار است. آدمی که خود را مجبور می‌داند، توبه نمی‌کند، چراکه جرمی از او سر نزده است. اما تردید و سپس پشیمانی و عزم بر ترک فعل در آینده، همه گواهی بر این است که انسان خود را فاعل و مختار می‌بیند. مولانا با این بیت، آدمی را از فریب نفس برحذر می‌دارد که به او تلقین می‌کند مجبور بوده است. نه، فریب نفس نخورید؛ آفتاب حق هیچ ذره‌ای را پوشیده نمی‌گذارد، و روزی که خورشید حقیقت بتابد، تمامی افکار و خاطرات و اعمال آشکار خواهد شد. پس جرم را بر خود نه، خود را متهم بدار، و مسئولیت را بپذیر.

نکات کلیدی

  • مسئولیت‌پذیری کامل: هر عملی که از ما سر می‌زند، پیامدهای آن به خودمان بازمی‌گردد؛ نه بخت، نه قضا و قدر.
  • اختیار، جوهر وجودی انسان: انکار اختیار، نفی نفس خویشتن است؛ چراکه ما عامل افعال خود هستیم.
  • خودشناسی عملی: برای یافتن منشأ خطاها و رنج‌ها، باید به درون خود بازگردیم و «جرم خود ببینیم».
  • سایهٔ بی‌جنبش، نماد جبر: ما فاعلیم، نه منفعل؛ حرکت ما از «خودِ نورانی» ماست، نه از بی‌ارادگی سایه.
  • توبه، دلیل قاطع اختیار: پشیمانی و عزم بر ترک گناه، نشانه‌ای روشن از باور به آزادی اراده است.
  • عدل الهی آشکار: هیچ عمل و نیتی پنهان نمی‌ماند؛ در پیشگاه حقیقت، همه چیز آشکار می‌شود و جزا متناسب با عمل است.

Sources: d6-s10 · 00:28:38 d6-s10 · 00:30:19 d6-s10 · 00:32:48 d6-s10 · 00:35:06

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.