پڑھیے› دفتر ۶› اس شکاری کی حکایت جو خود کو گھاس میں لپیٹے ہوئے تھا اور پھولوں کا گلدستہ ٹوپی کی طرح سر پر رکھا ہوا تھا تاکہ پرندے اسے گھاس سمجھیں، اور وہ چالاک پرندہ تھوڑی سی بو سونگھ گیا کہ یہ آدمی ہے کیونکہ میں نے اس شکل میں گھاس نہیں دیکھی، لیکن پوری طرح بو نہ سونگھ پایا، اس کے فریب میں آ گیا کیونکہ پہلی ادراک میں اسے کوئی قاطع دلیل نہیں تھی، دوسری ادراک کی چالاکی میں اسے قاطع دلیل تھی اور وہ حرص و طمع ہے خاص طور پر شدید ضرورت اور فقر کی صورت میں، نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ کاد الفقر أن یکون کفراً (قریب ہے کہ فقر کفر ہو جائے)› بیت ۴۵۸

M6:458 — پیش از آنک شب شود جامه بجو / روز را ضایع مکن در گفت و گو

پیش از آنک شب شود جامه بجوروز را ضایع مکن در گفت و گو
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:458

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پیش از آنکه شبِ عمر فرا رسد، جامه‌های معنوی خود را بجوی و مهیا کن. و روزهای ارزشمند زندگی را در گفتار و مشغولیت‌های بی‌حاصل تلف مکن. معنا: این بیت به ما هشدار می‌دهد که تا پیش از پایان عمر، باید خود را برای سفر آخرت آماده کنیم و لحظات گران‌بهای زندگی را با کارهای بی‌فایده و گفتگوهای بیهوده از دست ندهیم.

شرح

این بیت، با لحنی قاطع و صریح، در دل تمثیل عمیق مولانا از بازیِ کودکان در کوچه و غفلت‌شان از زمان و سرقت جامه‌ها، جای گرفته است. من معتقدم که مولانا در اینجا نه فقط یک پند اخلاقی ساده، بلکه یک حکمت وجودی را به ما عرضه می‌کند.

"پیش از آنک شب شود جامه بجو": شب در اینجا بی‌گمان کنایه از غروب عمر و فرارسیدن مرگ است. آن «جامه» نیز، که کودکان غافل از آن می‌مانند و دزد آن را می‌برد، چیزی جز سرمایهٔ معنوی، آبرو، یا همان هویت اصیل آدمی نیست. این جامه، نشانِ آمادگی ما برای بازگشت به "خانه" و مواجهه با صاحب‌خانه است. غفلت از آن، بهای سنگینی دارد: تهی‌دستی و برهنگی در محضر حقیقت. مولانا از این طریق، ما را به هشیاری دعوت می‌کند که پیش از فرارسیدن لحظهٔ احتضار، به بازپس‌گیری و نگهداری از آنچه که از ما دزدیده شده یا خود به بی‌تفاوتی واگذاشته‌ایم، بپردازیم. این بازجویی از خویشتن، این بازنگری در آنچه روزگار از ما برده، بنیادِ آمادگی برای سفر نهایی است. ما غالباً چنان گرم بازی‌های روزمره می‌شویم که هویت اصلی‌مان را از یاد می‌بریم؛ این «جامه» یادآور آن هویت گمشده است.

"روز را ضایع مکن در گفت و گو": «روز» در اینجا نماد فرصت حیات و زمان محدود ما در این جهان است. «گفت و گو» فقط به معنای سخن گفتن نیست، بلکه کنایه از تمام مشغولیت‌های بی‌حاصل، جدال‌های بیهوده، و ارتباطات و معاشرت‌هایی است که وقت و انرژی ما را به تاراج می‌برد و سودی به حال ما ندارد. مولانا به بیان صیادی که در همین داستان، گوشه‌نشینی خود را توجیه می‌کند، نشان می‌دهد که چگونه "این یکی کلاه منو می‌بره، اون یکی جبه منو می‌بره، اون یکی کفش منو می‌بره... یا به طریق واقعی‌تر، این یکی وقت من رو می‌بره، اون یکی پول منو می‌بره، اون یکی مغز من رو می‌خوره." انسان‌ها در غفلت خود، ناخواسته و گاهی خواسته، "دزدِ جامه" یکدیگر می‌شوند. بخش عظیمی از عمر ما "نیم عمر از آرزوی دلستان، نیم عمر از غصه‌های دشمنان" به هدر می‌رود. "دلستان" اشاره به هرآنچه که دل را می‌رباید و ما را به خود مشغول می‌کند، و "دشمنان" نیز به غصه‌ها و رنج‌های ناشی از تعلقات دنیوی و تعارضات انسانی. این «گفت و گو» یعنی هرگونه اتلاف وقت و انرژی در وادی‌ای که ما را از هدف اصلی بازمی‌دارد.

این بیت، در نهایت، دعوتی است به یک "نگاه درجه دوم" به زندگی، یک "مایندفولنس" عمیق. انسان باید لحظه‌ای از بازی‌های روزمره فاصله بگیرد و به آنچه مشغول آن است، از بیرون بنگرد. این "تماشاگر" شدنِ خود، "دروازه خروج از غفلت" است. اکثریت مردم، به قول مولانا، "اطفالند جز مست خدا"، یعنی در تشخیص نیک و بد و هدفمند بودن یا نبودن زندگی خود، درمانده‌اند. فقط کسانی به بلوغ می‌رسند که بتوانند از این بازیِ غفلت‌زده بیرون آیند و خود را برای "شب" آماده کنند. حسرت و پشیمانیِ هنگام مرگ، که بسیاری از انسان‌ها در آن لحظه "اگر می‌دانستیم که زندگی این است... هرگز این‌قدر جوش نمی‌زدیم"، نتیجهٔ همین غفلت از این دو توصیهٔ حیاتی است: آماده‌باش دائمی و پرهیز از اتلاف عمر.

نکات کلیدی

  • شبِ عمر کنایه از مرگ است؛ باید پیش از آنکه دیر شود، خود را آماده ساخت.
  • «جامه» نماد سرمایهٔ معنوی و هویت اصیل ماست که در بازی‌های دنیا گم یا دزدیده می‌شود.
  • «روز» همان فرصت محدود عمر است؛ «گفت و گو» نماد تمام مشغولیت‌ها و جدال‌های بی‌حاصل.
  • انسان‌های دیگر، ناخواسته یا خواسته، وقت و انرژی ما را در این «گفت و گوها» به تاراج می‌برند.
  • دعوت به "نگاه درجه دوم" یا "مایندفولنس" برای رهایی از غفلت و ارزیابی آنچه واقعاً مهم است.
  • غفلت، ریشهٔ حسرت‌ها و پشیمانی‌های بزرگ در لحظهٔ پایانی زندگی است.

Sources: d6-s11 · 00:03:20 d6-s11 · 00:04:59 d6-s11 · 01:07:24 d6-s10 · 00:56:22

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.