پڑھیے دفتر ۶ اس شکاری کی حکایت جو خود کو گھاس میں لپیٹے ہوئے تھا اور پھولوں کا گلدستہ ٹوپی کی طرح سر پر رکھا ہوا تھا تاکہ پرندے اسے گھاس سمجھیں، اور وہ چالاک پرندہ تھوڑی سی بو سونگھ گیا کہ یہ آدمی ہے کیونکہ میں نے اس شکل میں گھاس نہیں دیکھی، لیکن پوری طرح بو نہ سونگھ پایا، اس کے فریب میں آ گیا کیونکہ پہلی ادراک میں اسے کوئی قاطع دلیل نہیں تھی، دوسری ادراک کی چالاکی میں اسے قاطع دلیل تھی اور وہ حرص و طمع ہے خاص طور پر شدید ضرورت اور فقر کی صورت میں، نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ کاد الفقر أن یکون کفراً (قریب ہے کہ فقر کفر ہو جائے) بیت ۴۵۷

M6:457 — نی شنیدی انما الدنیا لعب / باد دادی رخت و گشتی مرتعب

نی شنیدی انما الدنیا لعبباد دادی رخت و گشتی مرتعب
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:457

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: مگر نشنیدی که دنیا جز بازی‌ای نیست؟ / رخت خود را به باد دادی و ترسان گشتی. معنا: این بیت با اشاره به کلام الهی، دنیا را بازیچه‌ای فانی می‌خواند و هشدار می‌دهد که غفلت در این بازی، انسان را بی‌بهره و ترسان برای بازگشت به خانه اصلی‌اش رها خواهد کرد.

شرح

این بیت در ادامهٔ حکایت صیادی می‌آید که خود را در لباسِ زاهدان، به شکلِ گیاهی پنهان کرده و مرغی زیرک را به دام می‌اندازد. در این میان، صیاد با ظاهری فریبنده، پند و اندرز می‌دهد. مولانا از همین بسترِ فریب، حقیقتی والا را بیان می‌کند که همانا ماهیت بازی‌گونهٔ دنیاست. این سخن، اشاره‌ای مستقیم به کلام الهی دارد؛ آنجا که قرآن کریم مکرراً زندگی دنیا را «لعب و لهو» می‌خواند. این «لعب» به معنای بیهودگی یا پلیدی ذاتی دنیا نیست، بلکه اشاره به موقتی و غیرجدی بودن آن در برابر واقعیت غایی و ابدی است. دنیا بازی‌ای است که قواعد خود را دارد، اما هدفِ نهایی نیست. همان‌گونه که کودک در بازی غرق می‌شود و اصل را از فرع بازنمی‌شناسد، انسان نیز ممکن است چنان شیفتهٔ این بازی شود که منزلگاه حقیقی و هویت اصیل خود را از یاد ببرد. «باد دادی رخت و گشتی مرتعب» تصویری درخشان و رساست. مولانا این نکته را با حکایت کودکی توضیح می‌دهد که در بازی چنان غرق می‌شود که لباس‌های خود را کنار می‌نهد. شب‌هنگام، بازی به پایان می‌رسد و کودک، برهنه و بی‌لباس، از بازگشت به خانهٔ خود شرمگین و ترسان است. «رخت» در اینجا، نمادی از آمادگی‌های روحی، فضائل اخلاقی، اعمال صالح و معرفت نفس است که «جامهٔ» بازگشت به سوی اصل خویش محسوب می‌شوند. کسی که در بازی دنیا، این جامهٔ درونی را به باد دهد و آن را از دست بدهد، در پایانِ بازی، یعنی هنگامِ مرگ و بازگشت به عالمِ جان، با «رعب» و وحشتی عمیق مواجه خواهد شد. این ترس، نه از تنبیه الهی، بلکه از شرمساریِ خالی بودن دست و از دست دادن فرصت‌هاست. این بیت، همچون بسیاری از مواعظ مولانا، نه برای ایجاد یأس و اندوه، بلکه برای بیداری و هوشیاری است. پیام مولانا یکسره، ندای بازگشت به اصل خویش است؛ همان که در آغاز مثنوی می‌گوید: «هر کسی کو دور ماند از اصل خویش / باز جوید روزگار وصل خویش». این بیت، تلنگری است برای آنکه پیش از فرارسیدن شبِ بی‌بازگشت، به دنبال جمع کردن «جامه»های خود باشیم و «روز» را در غفلت و گفتگوهای بی‌حاصل ضایع نکنیم. این دعوت به «ابن‌الوقت» بودن و غنیمت شمردن اکنون است، تا بتوانیم با دست پُر و روحی آراسته به سوی آن منزلگاه ابدی بازگردیم.

نکات کلیدی

  • دنیا بازیچه‌ای فانی است که نباید از آن غافل شد.
  • رخت و لباس ما در این بازی، نمادی از آمادگی‌های روحی و معنوی ما برای بازگشت به اصل خویش است.
  • غفلت در بازی دنیا به از دست دادن سرمایه‌های معنوی و احساس شرمساری و ترس در هنگام بازگشت می‌انجامد.
  • هشدار مولانا نه برای ایجاد یأس، بلکه برای بیداری و عمل در «اکنون» است.
  • انسان باید پیش از فرا رسیدن «شب»، لباس‌های معنوی خود را جمع کند و روز را ضایع نسازد.

Sources: d6-s10 · 01:03:00

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.