پڑھیے› دفتر ۶› اس چوکیدار کی حکایت جو خاموش رہا یہاں تک کہ چور تاجروں کا سارا سامان لے گئے، اس کے بعد وہ شور مچانے لگا اور چوکیداری کرنے لگا› بیت ۵۵۵

M6:555 — قادری بی‌گاه باشد یا به گاه / از تو چیزی فوت کی شد ای اله

قادری بی‌گاه باشد یا به گاهاز تو چیزی فوت کی شد ای اله
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:555

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای قادر مطلق، چه بی‌گاه باشد (تقاضای ما) و چه به گاه، چگونه چیزی از تو از دست خواهد رفت، ای معبود من؟ معنا: خداوند قادر مطلق و فراتر از زمان است؛ از این رو، هرگاه که بندگان به سوی او رو آورند، حتی اگر دیر و بی‌اثر به نظر رسد، هیچ گاه برای او دیر نیست و چیزی از حیطهٔ قدرت و علمش خارج نمی‌شود.

شرح

من این بیت را در سیاق داستانی می‌بینم که مولانا از پاسبان غافل نقل می‌کند؛ آن پاسبانی که در برابر دزدان خاموش می‌ماند و تنها پس از غارت کاروان بیدارباش می‌زند. این پاسبان نماد انسان غافلی است که فرصت‌ها را از دست می‌دهد و تنها پس از وقوع مصیبت به خود می‌آید و به ندامت می‌افتد. مولانا در اینجا یک نکتهٔ بسیار ظریف را مطرح می‌کند: حتی همین ناله و ندامت بی‌هنگام، این «حنین بی‌نمک»، از غفلت مطلق بهتر است. او می‌گوید: «گرچه باشد بی‌نمک اکنون حنین / هست غفلت بی‌نمک‌تر زان یقین.» پس حتی همین گریهٔ بی‌اثر، همین توبهٔ دیرهنگام، از بی‌خبری و بی‌تفاوتی کامل بهتر است.

اما پس از این پذیرشِ نالهٔ بی‌نمک، مولانا رو به خداوند می‌کند و مسئله را از افق نگاه الهی می‌بیند. او به ما می‌آموزد که اگرچه از ما فرصت‌ها فوت می‌شود، و ممکن است گاهی «بی‌گاه» یا «با حال» یا «بی‌حال» به درگاه او بیاییم، اما برای خداوند «فوت» معنا ندارد. او قادری مطلق است که زمان و بی‌زمانی برای او فرقی ندارد. «از تو چیزی فوت کی شد ای اله»؟ این یک پرسش انکاری است؛ به این معنا که هیچ چیز از قلمرو قدرت و علم الهی بیرون نیست و هیچ فرصتی از دست او نمی‌رود.

اینجاست که مولانا حکمت قرآنی را به یاد می‌آورد و می‌گوید: «شاه لا تاسوا علی ما فاتکم / کی شود از قدرتش مطلوب گم.» اشاره به آیهٔ ۲۳ سورهٔ حدید: «لکیلا تاسوا علی ما فاتکم ولا تفرحوا بما آتاکم»؛ یعنی غصه نخورید بر آنچه از دستتان می‌رود و شادمان نشوید از آنچه به دست می‌آورید. این اصل زهد است، چنان‌که امیرالمؤمنین (ع) فرمودند. اگر انسان باید حد نگه دارد و نه بر فوت چیزی اسف بخورد و نه بر کسب چیزی شادی مفرط کند، دلیلش این است که فوت و کسب برای ما انسان‌ها واقعی است. ما در این جهانِ پر از فراق و وصال، در معرض از دست دادن و به دست آوردن هستیم. اما خداوند، او که خود فرمان می‌دهد که بر فوت‌شدگان تأسف نخوریم، بی‌شک خود بر هیچ چیز تأسف نمی‌خورد، چرا که چیزی از او فوت نمی‌شود. او در دایره زمان محدود نیست، و قدرتش بر همه چیز در همه آنات محیط است. این بیت دعوت می‌کند که نگران بی‌وقتی ناله و طلب خود نباشیم، زیرا طرفِ خطاب ما موجودی است که زمان در قبضهٔ قدرت اوست. ما هر لحظه که بازگردیم، آن لحظه برای او آغاز و نهایت است. او در «گاه» و «بی‌گاه» ما نیست؛ بلکه هر «گاه»ی درگاه اوست.

نکات کلیدی

  • حتی ندامت و توبهٔ دیرهنگام و ناقص (حنین بی‌نمک) نیز از غفلت و بی‌خبری مطلق برتر است.
  • قادر مطلق بودن خداوند به معنای آن است که هیچ «بی‌گاه» یا «فوت فرصت»ی برای او وجود ندارد.
  • باور به قدرت و بی‌زمانی خداوند، سبب از بین رفتن نگرانی بندگان از زمان نامناسب دعاهایشان می‌شود.
  • آیهٔ «لكيلا تاسوا علی ما فاتكم» (حدید: ۲۳) در مورد انسان است که محدود به زمان است؛ خداوند خود فراتر از این قیدوبندهاست.

Sources: d6-s12 · 02:05:04 d6-s12 · 02:45:48 d6-s12 · 02:54:22

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.