M1:474 — جز توکّل جز که تسلیمِ تمام / در غم و راحت همه مکر‌ست و دام

این بیت یکی از نسخه‌های متناقضی را توصیف می‌کند که وزیر برای گمراه کردن مسیحیان نوشته بود. در این نسخه، راهِ نجات، نه در ریاضت و گرسنگی (جوع) و نه در بخشندگی (جود) خلاصه می‌شود، بلکه در یک حالتِ باطنی محض تعریف می‌گردد: «توکل» و «تسلیمِ تمام».

از این دیدگاه، هر عملی که از اراده‌ی شخصیِ سالک سرچشمه بگیرد، حتی اگر ظاهری معنوی داشته باشد، یک دام است. فرقی نمی‌کند آن عمل ریاضتی سخت باشد (غم) یا بخششی سخاوتمندانه (راحت)؛ تا زمانی که مبتنی بر اعتماد و تسلیم کامل به خداوند نباشد، نوعی «مکر» و خودفریبی است که انسان را از حقیقت دور می‌کند.

مولانا با قرار دادن این دیدگاه در کنار دیدگاه‌های کاملاً متضاد دیگر (مانند بیتی که بلافاصله بعد از این می‌آید و «خدمت» را واجب می‌داند)، نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با مطلق کردنِ یک جنبه از حقیقت و نادیده گرفتن جنبه‌های دیگر، پیروان یک دین را دچار سردرگمی و تفرقه کرد. هر یک از این طومارها، به تنهایی، حاوی نکته‌ای درست است، اما در کنار یکدیگر، مجموعه‌ای گمراه‌کننده را تشکیل می‌دهند.