M2:748 — گر محک داری گزین کن ور نه رو / نزد دانا خویشتن را کن گرو

مولانا در این بخش از مثنوی، پس از بیان حکایت مردی که به دنبال خانه می‌گشت، به موضوع مهم‌تری می‌پردازد: جستجوی انسان برای «خوشی» و «حقیقت» در جهانی پر از فریب و ارزش‌های تقلبی. او دنیا را به بازاری تشبیه می‌کند که در آن، طلای بدلی (قلب) به جای طلای خالص عرضه می‌شود و چشم ناآزموده و معمولی قادر به تشخیص تفاوت آن‌ها نیست.

این بیت، راه حل عملی این مشکل را ارائه می‌دهد. «محک» در اینجا استعاره از قدرت تشخیص، بصیرت درونی، و معیاری برای سنجش حقیقت است. مولانا می‌گوید دو راه بیشتر وجود ندارد:

1. راه اول، داشتن محک شخصی است: اگر فردی به چنان بلوغ فکری و روحی رسیده که خود می‌تواند راه درست را از نادرست و حقیقت را از دروغ تشخیص دهد، باید با اتکا به بصیرت خود انتخاب کند.

2. راه دوم، پیروی از داناست: اما اگر کسی این ابزار درونی را ندارد (که حال اغلب مردم چنین است)، نباید کورکورانه و تنها به راه بیفتد. چنین فردی در معرض فریب «غولان» (نماد امیال نفسانی و راهزنان معنوی) قرار می‌گیرد که با صدایی آشنا او را به سوی نابودی می‌کشانند. راه‌حل برای او، «گرو گذاشتن خویش» نزد یک «دانا» است. این «گرو گذاشتن» به معنای تسلیم، اعتماد کامل و پیروی از یک مرشد و راهنمای معنوی است که خود محک را دارد و راه را می‌شناسد. در واقع، این بیت بر ضرورت وجود راهنما و مرشد در مسیر سلوک برای کسانی که هنوز به پختگی کامل نرسیده‌اند، تأکید می‌کند.