閱讀 卷 6 蘇菲行者問法官 詩聯 1604

M6:1604 — چونک جمله از یکی دست آمدست / این چرا هوشیار و آن مست آمدست

چونک جمله از یکی دست آمدستاین چرا هوشیار و آن مست آمدست
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:1604

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چون همه چیز از یک منشأ سرچشمه گرفته است، این یکی چرا هشیار است و آن دیگری مست؟

معنا: مولانا در این بیت پرسشی فلسفی را مطرح می‌کند: چگونه از یک مبدأ واحد، کثرت و تضاد در جهان پدید آمده است، به گونه‌ای که برخی هشیارند و برخی مست؟

شرح

این بیت، صورت مسئله‌ای بنیادین را پیش می‌کشد؛ پرسشی که صوفی از قاضی، یعنی از عالم و فیلسوف، مطرح می‌کند. این یکی از آن سؤالات دیرینه‌ای است که فیلسوفان از آغاز تاریخ تفکر با آن درگیر بوده‌اند: چگونه کثرت و تضاد از وحدت سرچشمه می‌گیرد؟ مولانا، با آنکه پاسخ‌های فیلسوفانه را می‌شناسد، اما خود به شیوه و پاسخی دیگر دست می‌زند؛ اما در اینجا ابتدا صورت مسئله را با مثالی روشن، آنچنان که خود صوفی طرح می‌کند، بیان می‌کند.

من این پرسش را چنین طرح می‌کنم که «چونک جمله از یکی دست آمدست / این چرا هوشیار و آن مست آمدست؟» آیا ممکن است از یک مبدأ و مشرب واحد، چنین دوگانگی‌ها و تضادهایی بیرون آید؟ مولانا این سؤال را با مثال‌های متعددی تشریح می‌کند که در ابیات پس از این می‌آید. او می‌پرسد: اگر زر از یک معدن است، چرا یکی سودمند و دیگری زیان‌بار است؟ اگر جوی‌ها از یک دریا روان شده‌اند، چرا یکی نوش است و دیگری زهر؟ اگر انوار از یک خورشید بقا می‌تابند، چرا یکی صبح صادق و دیگری صبح کاذب است؟ و اگر سرمه از یک ماده است، چرا برخی راستی‌بین می‌شوند و برخی دچار دوبینی (حَوَل)؟ این‌ها همه نمونه‌هایی از آن تضادهاست.

یکی از مثال‌های جالب مولانا، «دارالضرب» است، آنجایی که سکه می‌زدند و پول تولید می‌کردند. «چون که دارالضرب را سلطان خداست / نقد را چون ضرب خوب و چون نارواست؟» مولانا می‌پرسد: اگر خداوند خود سلطانِ دارالضرب هستی است، چرا سکه‌هایی که از این دارالضرب بیرون می‌آیند، برخی خوب و ارزشمند و برخی ناروا و بی‌اعتبارند؟ این است جوهر پرسش صوفی: تضاد و کثرت را در جهان چگونه می‌توان با وحدت و یگانگی منشأ جمع کرد؟ این، چالشی است که مولانا به آن پاسخ‌های عمیقی می‌دهد، اما در این بیت صرفاً به طرح دقیق و گویای آن بسنده می‌کند تا ذهن مخاطب را به این معضل وجودی و معرفتی متوجه سازد.

نکات کلیدی

  • این بیت یک پرسش فلسفی دیرین را مطرح می‌کند: منشأ کثرت و تضاد در جهان از یک مبدأ واحد.
  • مولانا این سؤال را از زبان صوفی بیان می‌کند که متوجه قاضی (نماینده عقل و فلسفه) است.
  • مبنای پرسش این است که چگونه از «یک دست» و «یک کان» و «یک دریا» می‌توان تفاوت‌های بنیادین «هوشیار و مست»، «نفع و ضرر»، «نوش و زهر» را توضیح داد.
  • مثال «دارالضرب» و سکه‌های خوب و ناروا، تصویری عینی از این پارادوکس وجودی ارائه می‌دهد.
  • این بیت صورت مسئله را می‌کشد، نه پاسخ آن را؛ پاسخ در عمق مثنوی نهفته است.

Sources: d6-s35 · 46:55 d6-s35 · 47:25 d6-s35 · 48:25

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。