閱讀 卷 6 法官回答蘇菲行者 詩聯 1621

M6:1621 — بر شمار برگ بستان ند و ضد / چون کفی بر بحر بی‌ضدست و ند

بر شمار برگ بستان ند و ضدچون کفی بر بحر بی‌ضدست و ند
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:1621

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: به تعداد برگ‌های باغ‌ها در این عالم، ضد و مثل وجود دارد؛ اما این‌ها همچون کفی بر دریایی هستند که خود بی‌ضد و مثل است. معنا: جهان پدیده‌ها پر از اضداد و همتایان است، اما این کثرت و تضاد، سطحی و عارضی است، درست مثل کف روی اقیانوسی که ذاتاً یکتا و بی‌همتاست.

شرح

این بیت از آن جمله‌ابیاتی است که مولانا در آن به عمیق‌ترین مباحث هستی‌شناسانه می‌پردازد. من بی‌درنگ به شما می‌گویم که اینجا مولانا دربارهٔ ذات احدیّت سخن می‌گوید؛ همان دریای بی‌چون و بی‌کیفیت وجود. جهان ما، این عالم محسوس که ما در آن زندگی می‌کنیم، پر از ضد و ند است. «ضد» یعنی نقیض و مخالف، و «ند» یعنی مثل و نظیر. در هر گوشه‌ای از طبیعت که بنگرید، این اضداد و امثال را خواهید یافت؛ درست به شمار برگ‌های یک بستان. تاریکی و روشنایی، سردی و گرمی، وجود و عدم، همه ضدند. و میلیون‌ها موجود مثل یکدیگر که در جهان پدید می‌آیند، ند یکدیگرند.

اما نکتهٔ کلیدی این است که مولانا این کثرت و تضاد را همچون «کفی بر بحر بی‌ضدست و ند» توصیف می‌کند. کف روی دریا، از دریا برمی‌خیزد، اما نه جوهر دریاست، نه عمق آن را دارد، و نه خصلت‌های اساسی دریا را. دریا در ذات خود بسیط است، یکتاست، و هیچ ضد یا ندی برایش متصور نیست. اگر خدایی ضدی داشت، آن ضد او را نابود می‌کرد. و اگر ندی داشت، دیگر بی‌همتا و مطلق نبود. این بحث‌های دقیق فلسفی و کلامی، برای مولانا، امری بدیهی است: علت تامه باید اعلای از معلول باشد و خود، بی‌مثل و بی‌نظیر.

مولانا در این مسیر، به مثال‌های ملموس‌تر هم اشاره می‌کند، مانند بی‌قراری عاشقان که از قرار معشوق برمی‌خیزد، یا خنده‌های معشوق که گریهٔ عاشق را برمی‌انگیزد. این‌ها تضادهایی هستند که از یک سرچشمهٔ واحد و بسیط نشأت می‌گیرند. او حتی به «جان تو» اشاره می‌کند که کوچکترین «لعبت» یا مصنوع دریای وجود است؛ جانی که خود بی‌چون و بی‌کیفیت است، بی‌مکان است و بی‌زمان. چگونه می‌توان به جان گفت کجایی؟ (چنان که در غزلی دربارهٔ شهیدان کربلا می‌گوید: "کسی مر عقل را گوید کجایی؟"). این بی‌چون و بی‌کیفیتی جان، نمونه‌ای است از بی‌ضد و ند بودن آن دریای اصیل که جان از آن برخاسته است. لذا کثرت و تضاد جهان محسوس، تنها پوششی است بر حقیقت واحد و بسیط، و این برای من، درس توحید عملی و نظری است که مولانا به زبانی شاعرانه و عمیق بیان می‌کند.

نکات کلیدی

  • ذات خداوند از هرگونه ضد (مخالف) و ند (همتا) مبراست و یکتای مطلق است.
  • کثرت و تضاد موجود در عالم پدیده‌ها، سطحی و عارضی است؛ همچون کف روی اقیانوس بی‌کران هستی.
  • وجود بسیط خداوند، علت اصلی هستی است که از آن، موجودات پر از اضداد و امثال برمی‌خیزند.
  • جان انسان، که خود بی‌چون و بی‌کیفیت است، نمونه‌ای کوچک از آن دریای بی‌ضد و ند الهی است.
  • این بیت دعوتی است به فراتر رفتن از ظواهر کثرت و تضاد، و غوص در وحدت و بساطت ذات الهی.

Sources: d6-s36 · 15:45:00 d6-s36 · 16:48:00 d6-s36 · 19:03:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。