閱讀 卷 6 胡德(Hud)聖人如何在風暴降臨時拯救信徒的奇蹟。 詩聯 2196

M6:2196 — گاو بشتابد ز بیم زخم سخت / نه برای بردن گردون و رخت

گاو بشتابد ز بیم زخم سختنه برای بردن گردون و رخت
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:2196

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گاو از ترس زخم سخت به شتاب می‌رود، نه به این قصد که گردونه و بار را ببرد. معنا: این بیت بیانگر آن است که گاهی موجودات، نه از سر نیت خیر یا هدفی بلند، بلکه صرفاً برای فرار از رنج و حفظ خود، دست به کاری می‌زنند که نتیجهٔ آن، خدمتی ناخواسته به جهان و دیگران است.

شرح

این بیت شاهدی است بر نگاه عمیق مولانا به نظام هستی و چگونگی جریان مشیت الهی در عالم، که من آن را «وارونگی در عالم» نامیده‌ام. یعنی گاهی حقیقت چنان عمل می‌کند که ظاهراً با آنچه انتظار داریم متفاوت است. آنچه مولانا در اینجا می‌گوید، شرح یک قاعدهٔ جامعه‌شناسانه و روان‌شناسانهٔ عمیق است؛ اینکه اعمال ما، حتی اگر از انگیزه‌های کاملاً شخصی و خودخواهانه سرچشمه گرفته باشند، می‌توانند پیامدهای عظیم و مثبت برای کل نظام داشته باشند.

مولانا مثال گاو گردونه‌کش را می‌آورد: حیوانی که گردونه یا گاری را می‌کشد. گاوبان برای آنکه حیوان خسته از حرکت نایستد، او را با زخم و سیخک می‌راند. این گاو، نه از سر میل یا قصد یاری رساندن به صاحبش، و نه برای اینکه باری را به مقصد برساند، بلکه تنها و تنها از بیم زخم سخت، به شتاب می‌افتد و حرکت می‌کند. هدف گاو فقط خلاصی از درد و آزار است، اما نتیجهٔ این فرار از رنج، کشیدن بار و چرخاندن چرخ هستی است.

این در حقیقت تکرار همان نکته‌ای است که مولانا پیش‌تر در داستان پادشاهان ظالم بیان کرده بود: «پادشاهی را خدا کشتی کند / تا به حرص خویش بر صف‌ها زند.» آن پادشاه هم نه برای رفاه رعیت، بلکه برای تثبیت قدرت خود به جنگ می‌رود، اما حاصل این حرص، امنیت و ثبات برای مردم است. این همان «لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بیع و مساجد» قرآن است؛ خداوند جباران را به جان هم می‌اندازد، نه به ارادهٔ مستقیم خود و در عرض علل طبیعی، بلکه از طریق طمع و قدرت‌طلبیِ خودِ آدمیان، که البته منافعی هم برای دیگران در پی دارد. گاو نیز همین‌گونه است؛ او با نیت شخصی خود، کاری می‌کند که به نفع جمع است.

من این را «اصلاح جهان از طریق خودخواهی» می‌نامم. مولانا در ادامه همین فکر را به کاسبان نیز تعمیم می‌دهد: «همچنان هر کاسبی اندر دکان / بهر خود کوشد، نه اصلاح جهان / ولی جهان هم اصلاح می‌شود.» هیچ کاسبی با نیت «اصلاح جهان» مغازه باز نمی‌کند؛ هرکس به دنبال سود شخصی خود است. اما همین دنبال کردن منافع شخصی توسط میلیون‌ها نفر، نظام اقتصادی را پابرجا و جهان را آباد نگه می‌دارد. پس باید بدانیم که بسیاری از مصالح کلی، از نیت‌های خُرد و جزئی حاصل می‌شوند، بی‌آنکه فاعل، چنین نیتی داشته باشد. این حکایت از ژرفای حکمت الهی دارد که حتی از بستر خودخواهی‌ها و ترس‌ها، خیر عمومی را رقم می‌زند. درد و رنج («وجع») نیز، ابزاری است در دست تدبیر الهی تا مصالح در تبع آن حاصل آید.

نکات کلیدی

  • اعمال ما، حتی اگر از انگیزه‌های شخصی و خودخواهانه سرچشمه گرفته باشند، می‌توانند پیامدهای جمعی و مثبت داشته باشند.
  • نظام هستی چنان طراحی شده که از تضادها و خواسته‌های فردی، خیر عمومی محقق می‌شود.
  • نتیجهٔ عمل (کشیدن گردون) از نیت فاعل (گاو) کاملاً جداست؛ غایت عمل از تدبیر الهی است.
  • این بیت نشانگر یکی از صورتهای «وارونگی» یا «تدبیر غیرمستقیم» در عالم است.
  • ترس و رنج (بیم زخم سخت) می‌تواند محرکی شود که به نتایج سودمند بیانجامد.

Sources: d6-s50 · 01:15:02 d6-s50 · 01:19:18 d6-s50 · 02:23:36

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。