閱讀› 卷 6› 尋寶者在多番尋求、無力且絕望之後，向上帝悔改，說：‘顯化之主啊！請您揭示這隱藏之物。’› 詩聯 2321

M6:2321 — برده در دریای رحمت ایزدم / تا ز چه فن پر کند بفرستدم

برده در دریای رحمت ایزدمتا ز چه فن پر کند بفرستدم
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:2321

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خداوند مرا به دریای رحمت خویش برده است، تا بنگرم با چه فن و حکمتی مرا پُر کرده، باز پس می‌فرستد. معنا: این بیت بیانگر حالت تسلیم و اعتماد کامل انسان به مشیت الهی است، به گونه‌ای که در هر لحظه خود را چون ظرفی تهی می‌بیند که خداوند آن را با اراده و حکمت خویش پُر می‌کند و به هستی باز می‌گرداند.

شرح

این بیت در میان غزل عارفانه‌ای جای گرفته که مولانا در آن به حال درویشی می‌پردازد که در زمان بیداری، گرفتار پیچ و خم‌های دغدغه و رنج است و در زمان خواب و بی‌خودی، تهی و بی‌اختیار. این تهی شدن شبانه، در نگاه مولانا، شبیه بازگشت به عالم عدم است؛ همان عالمی که پیش از وجود، هستیِ ما را در بر گرفته بود. من بارها گفته‌ام، در این حالت است که انسان به نهایت درماندگی و نیازمندی خود پی می‌برد و می‌پرسد که فردا با چه فن و حکمتی از نو پُر خواهد شد.

من قبلاً هم در بحث از جود الهی تصریح کرده‌ام که هستی و تمام استعدادهای ما، از جود بی‌واسطهٔ خداوند است، نه از عدل و استحقاق. «در عدم ما مستحقان کی بودیم / که بر این جان و بر این دانش زدیم؟» ما که نبودیم تا استحقاق چیزی داشته باشیم! پس هرآنچه به ما داده شده، کرم است، نه حق. به قول معروف، اسب پیشکشی را دندان‌هایش را نمی‌شمارند. این بیت نیز بر همین منطق استوار است؛ خدا ما را به دریای رحمت خویش می‌برد و خالی می‌کند، زیرا هیچ‌چیزی از آن ما نیست که بر آن حق داشته باشیم. اوست که با فضل و فن خویش ما را از نو می‌آفریند و می‌پروراند.

در ادامه مولانا این را روشن می‌کند که انسان هیچ‌گونه «رای و فن» مستقلی برای پر کردن خود ندارد: «گر به خویشم هیچ رای و فن بدی / رای و تدبیرم به حکم من بدی.» اگر انسان قدرت ارادهٔ مطلق بر هستی خود داشت، خود را از بهترین صفات پُر می‌کرد، اما چنین نیست. همین که شب‌ها هوش از ما می‌رود و از بیدار شدن خود بی‌خبر می‌شویم، گواه آن است که زمام امور در دست ما نیست. خداوند است که یکی را از «نور جلال» پُر می‌کند و دیگری را از «وهم و خیال». این تفاوت‌ها در سرشت و استعداد ما، نه از ارادهٔ خودمان، بلکه از «فن» و حکمت ایزدی در «پر کردن» ماست. بنابراین، در اوج این بی‌اختیاری و تسلیم است که درویش، چشم‌به‌راه لطف و کرم دوبارهٔ خداوند می‌ماند؛ خود را به دریا می‌سپارد و منتظر می‌ماند که با چه عطیهٔ جدیدی به هستی بازگردانده خواهد شد.

نکات کلیدی

  • تسلیم کامل به مشیت الهی: انسان خود را ظرفی تهی می‌بیند که هر لحظه توسط خدا پر می‌شود.
  • شب و خواب نمادی از بازگشت به «عدم»: تجربه‌ای روزانه از فقدان خودآگاهی و کنترل.
  • جود الهی مبنای آفرینش: هستی و صفات ما نه از استحقاق، که از بخشش و کرم بی‌منتهای خداوند است.
  • فقدان ارادهٔ مستقل: انسان در نهایت قدرت تعیین جوهرهٔ وجودی خود را ندارد؛ خداوند است که با «فن» خود او را شکل می‌دهد.
  • تفاوت‌ها از ارادهٔ ایزدی: تفاوت انسان‌ها در صفاتشان ناشی از نحوهٔ پر کردن آن‌ها توسط آفریننده است.

Sources: d6-s54 · 59:13 d6-s54 · 54:39 d6-s54 · 03:52

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。