M6:2960 — عقل گوید چشم را نیکو نگر / دانه هرگز کی رود بی دانه‌بر

در این بخش از مثنوی، مولانا در حال توضیح این اصل مهم عرفانی است که نباید به ظواهر و صورت‌ها بسنده کرد، بلکه باید به دنبال معنا و جانِ پنهان در پسِ رویدادها بود. او از تمثیل مورچه‌ای سیاه بر روی نمدی سیاه استفاده می‌کند که دانه‌ای را حمل می‌کند (بیت قبل). چشم ما فقط دانه را می‌بیند که در حال حرکت است، اما مورچه که عامل اصلی حرکت است، به دلیل همرنگی با زمینه، از دید پنهان مانده است.

این بیت، گفتگویی نمادین میان «عقل» و «چشم» را به تصویر می‌کشد. «چشم» نمایندهٔ حس ظاهر و درک سطحی است که تنها پدیده (حرکت دانه) را می‌بیند. اما «عقل» که نمایندهٔ بصیرت و درک عمیق‌تر است، به چشم تذکر می‌دهد که با دقت بیشتری نگاه کند. قانون علیت و منطق حکم می‌کند که یک شیء بی‌جان مانند دانه، خودبه‌خود حرکت نمی‌کند. پس باید نیرویی محرک، یک «دانه‌بَر» یا حمل‌کننده، در کار باشد، حتی اگر دیده نشود.

مولانا این اصل را به کل هستی تعمیم می‌دهد. صورت‌ها و پدیده‌های عالم مانند دانه‌هایی هستند که در حرکت‌اند، اما جان‌ها و اراده‌های پنهان (الهی یا انسانی) همان مورچه‌هایی هستند که این صورت‌ها را به حرکت درمی‌آورند. بنابراین، انسان عاقل کسی است که از صورت عبور کرده و به فاعل و معنای اصلی نظر می‌کند.