閱讀 卷 6 先賢在夢中告訴仲介那位朋友所欠債務的緣由,並指明銀子埋藏的地點,還向繼承人傳話,讓他們千萬不要覬覦那筆錢,也不要收取分毫。即使那朋友不接受或只接受部分,也應將其留在原地,讓所有需要的人自行取用。因為我已向上帝發誓,那筆銀子絕不會回到我或我的家人手中。 詩聯 3549

M6:3549 — هر که آنجا بگذرد زر می‌برد / نیست هدیهٔ مخلصان را مسترد

هر که آنجا بگذرد زر می‌بردنیست هدیهٔ مخلصان را مسترد
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3549

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هر کس از آنجا که زر نهاده شده، بگذرد و بردارد، آن زر را مال خود می‌کند؛ چرا که هدیهٔ خالصانهٔ بندگان مخلص بازگردانده نمی‌شود. معنا: این بیت بیان می‌دارد که بخشش‌های از سر اخلاص و وفای به عهد، هرگز پس گرفته نمی‌شوند و هر که از برکت آن بهره ببرد، بر او حلال و گوارا خواهد بود.

شرح

در این بیت، مولانا به یکی از نکات ظریف و عمیق اخلاقی و عرفانی اشاره می‌کند که هم در فقه و هم در اخلاق اسلامی دارای اهمیت است. داستان خواجهٔ درگذشته‌ای که در رؤیا وصیت می‌کند تا اموالش به فردی بدهکار بخشیده شود و تأکید می‌کند که هیچ جزء آن مال بازپس گرفته نشود، زمینه‌ساز فهم این بیت است. خواجه در خواب به روشنی می‌گوید که با خداوند نذر کرده است که حتی ذره‌ای از آن مال به او یا بازماندگانش بازنگردد و این عین اخلاص است.

من می‌بینم که مولانا در اینجا به تمایزی کلیدی میان حکم فقهی و حکم اخلاقی می‌پردازد. از منظر فقهی، بازپس گرفتن هبه (عطیه) در شرایطی خاص ممکن است جایز باشد؛ مثلاً اگر گیرنده در مال مورد هبه تصرفی نکرده باشد، دهنده می‌تواند آن را بازستاند. اما از منظر اخلاقی، این عمل به شدت نکوهیده است. در روایات اسلامی، و مولانا نیز صراحتاً به آن اشاره می‌کند، بازگرداندن عطیه به مثابهٔ بازگشت سگ به قی خود شمرده شده است: «العائد في هبته كالكلب يعود في قيئه». این تشبیه، زشتی عمل را به اوج خود می‌رساند و از این رو، برای اهل دل و مخلصان، چنین کاری هرگز متصور نیست.

بیت می‌فرماید: «هر که آنجا بگذرد زر می‌برد»، یعنی آن زر، آنچنان از ملک صاحبش خارج شده که هر رهگذری نیز می‌تواند از آن بهره‌مند شود، بی‌آنکه صاحب اصلی یا وارثانش حقی بر آن داشته باشند. این نشان‌دهندهٔ وفای خواجه به نذر خویش با "ذوالجلال" است. نذری که با خداوند بسته شده، برگشت‌ناپذیر است و از جانب مخلصان، چون شیری است که از پستان دوشیده شده و به آن بازنمی‌گردد. اخلاص در اینجا به معنای بریدن کامل از تعلق و عدم توقع هرگونه بازگشت یا منتی است. چنین هدیه‌ای، مسترد نمی‌شود، نه از سوی خداوند و نه از سوی بندهٔ مخلص. این درس بزرگ در وفاداری به نذر و اخلاص در بخشش، برای همهٔ ما راهگشاست.

نکات کلیدی

  • بخشندگی خالصانه، برگشت‌ناپذیر است و نشان از وفای به عهد با خداوند دارد.
  • مولانا میان حکم فقهی (جواز پس گرفتن هبه در شرایطی) و حکم اخلاقی (نکوهش شدید آن) تمایز قائل می‌شود.
  • هدیهٔ مخلصان چون شیری است که از پستان دوشیده شده و هرگز به جایگاه اولیهٔ خود بازنمی‌گردد.
  • اخلاص در بخشش یعنی عدم توقع هرگونه بازگشت یا منت، حتی پس از مرگ.
  • مالی که از سر اخلاص بخشیده شود، حتی برای رهگذران نیز حلال و گوارا است.

Sources: d6-s78 · 46:00 d6-s78 · 47:22 d6-s78 · 59:00 d6-s78 · 59:30 d6-s78 · 01:01:17

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。