閱讀 卷 6 關於國王對他的三個兒子遺囑的故事,他說:‘在這次旅行中,你們在我的領土上,某處要這樣安排,某處要任命這樣的總督。但是,千萬不要去某個城堡,也不要靠近它。’ 詩聯 3591

M6:3591 — عاریه‌ست این کم همی‌باید فشارد / کانچ بگرفتی همی‌باید گزارد

عاریه‌ست این کم همی‌باید فشاردکانچ بگرفتی همی‌باید گزارد
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3591

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این هستی عاریه است، باید کمتر بر آن تکیه کنی، زیرا آنچه برگرفتی، باید بازگردانی. معنا: تمام آنچه ما در این جهان داریم، به‌ویژه جسممان، امانتی‌ست که دیر یا زود باید پس داده شود؛ ازاین‌رو نباید دل‌بسته‌اش شد.

شرح

این بیت کلیدی، از جمله ابیاتی است که مولانا در آن به عاریه‌ای بودن هستیِ ما، خاصه جسم و متعلقات آن، اشاره می‌کند. من بارها گفته‌ام که در نگاه مولانا، ما در این عالم صاحب هیچ‌چیز نیستیم، بلکه همه‌چیز به ما "عاريه" داده شده است. تعبیر مولانا "کم هَمي باید فَشُرد" بسیار دقیق است؛ یعنی "باید کمتر بر آن تکیه کنی"، کمتر به آن دل ببندی و کمتر آن را تکیه‌گاه خود بدانی. چرا که "آنچه بِگرفتی هَمي باید گُزارد"؛ هر آنچه را که در این بزم هستی برگرفته‌ای، روزی باید بازپس دهی.

گاهی مولانا حتی تعبیر تندتری به کار می‌برد و از "کاله دزدیده" سخن می‌گوید، که عاقبت خوشی ندارد و آدم را به پای دار می‌برد. این تعبیر، برای آن است که غفلت ما را از مالک اصلی این هستی به رخ کشد. ما این جسم را رایگان به‌دست نیاورده‌ایم، و ذره‌ذره آن، از آسمان و زمین، از عناصر و انرژی‌هایی که میلیون‌ها سال در کار بوده‌اند، گرد آمده است. پس چگونه می‌توانیم پنداریم که صاحب آنیم و بی‌حساب‌وکتاب رهایش خواهیم کرد؟ نخیر، محاسبه و مؤاخذه در کار است، ذره‌ذره وجود از ما حساب می‌کشند.

اما مولانا در کنار این هشدار، تدارک لازم را هم می‌کند. او در جای دیگری می‌گوید: «بیهده نسبت به جان می‌گویمش / نی به نسبت با صنیع محکمش». یعنی وقتی می‌گویم این کالاها و این جسم "بیهوده" است، بیهوده بودن آن‌ها را در نسبت با جان و روح پایدار می‌سنجم، نه در نسبت با کارآمدی و حکمت آفرینش آن‌ها. جسم ما هرچند عاریه است، اما بی‌ارزش نیست. این بدن، ابزاری است در دست روح، سلاحی برای پیکار با بدی‌ها و صید نیکی‌هاست. بی‌شک، نردبان صعود روح به بلندای کمال است. چگونه می‌توانیم نردبان را خوار بشماریم، وقتی که ما را به قله می‌رساند؟

پس، جسم ما همچون مرکبی است که روح را به سفر کمال می‌برد. باید به این مرکب رسیدگی کرد تا از راه نماند و روح بتواند وظایف خود را به انجام رساند. اما نباید فراموش کرد که این مرکب، نردبان و آلت است، نه مقصد نهایی و نه صاحب پایدار. در میان همه این کالاهای عاریه‌ای، تنها یک چیز از آن ماست و باقی می‌ماند: همان "نفخت" الهی، یعنی روح که از وهاب مطلق آمده است. هوای آن را باید داشت و بدان دل بست، نه به آنچه موقتی و پس‌دادنی است. عارف، در طلب "چشمه حیات ابدی" است، نه آب‌های بی‌وفای این جهان که خود مستمد از آن چشمه‌ی نخستین‌اند. باید کاریزِ آبی از درون خانه خود بجوییم، که آن چشمه از بیرون می‌آید.

نکات کلیدی

  • هر آنچه در این جهان داریم، از جمله جسممان، امانتی‌ست که باید به صاحب اصلی‌اش بازگردانده شود.
  • نباید به متعلقات این جهان، هرچند زیبا و ضروری، بیش از حد دل بست یا بر آن‌ها تکیه کرد، زیرا ناپایدارند.
  • در نگاه مولانا، حتی کوچک‌ترین اجزای وجود ما نیز حاصل همکاری کیهانی است و ما در قبال آن‌ها مسئولیم.
  • جسم ما با وجود عاریه‌ای بودنش، ابزاری ارزشمند برای پیشرفت و صعود روح است و باید به آن رسیدگی شود.
  • تنها چیزی که واقعاً به ما تعلق دارد و ماندگار است، "نفخت" الهی یا همان روح است؛ باید به آن توجه ویژه داشت.
  • برای یافتن پایداری، باید به سرچشمه‌های درونی و ابدی حیات متصل شد، نه چشمه‌های بی‌وفای جهان بیرونی.

Sources: d6-s79 · 29:13:46 d6-s79 · 30:18:48 d6-s79 · 33:24:54 d6-s79 · 35:11:41

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。