閱讀 卷 6 國王之子們遵從「人貪求被禁止之物」的法則,說:‘我們已表現出自己的順從,但你的惡習卻不願接受順從。’他們拋開父親所有的訓誡和勸告,走向那個被禁止的城堡,結果落入了災難之井。他們的自責之魂對他們說:‘難道沒有警告者來到你們這裡嗎?’他們哭泣並後悔地說:‘如果我們聽從或理智,我們就不會成為火獄的居民。’ 詩聯 3743

M6:3743 — باز بی‌صورت چو پنهان کرد رو / آمدند از بهر کد در رنگ و بو

باز بی‌صورت چو پنهان کرد روآمدند از بهر کد در رنگ و بو
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3743

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنگاه که بی‌صورت روی خود را پنهان کرد، صورت‌ها در عالم رنگ و بو، به طلب و گدایی افتادند. معنا: این بیت بیان می‌کند که وقتی منبع ازلی و بی‌صورت، خود را از چشم صورت‌ها پوشاند، موجودات عالمِ محسوسات، به جای رجوع به آن منبع بی‌صورت، به یکدیگر روی آوردند و از هم طلب حاجت کردند.

شرح

مولانا در این بیت به یکی از کلیدی‌ترین معرفت‌های مثنوی، یعنی قصهٔ بی‌صورتی، اشاره می‌کند. من بارها تأکید کرده‌ام که جهان باصورت ما، از عالم بی‌صورت پدید آمده و هستی یافته است؛ همچون بنایی که سایهٔ اندیشهٔ معمار است. معمار در ذهن خود نقشه‌ای می‌پرورد که هنوز سنگ و چوب نیست، اما نهایتاً همان اندیشه در قالب ساختمان تجسم می‌یابد. خداوند نیز همچون معمار عالم، فکری کرده است که این جهان با تمام رنگ و بوی خود، تجلی خارجی آن فکر است. او فاعل مطلق و بی‌صورت است و این صورت‌ها به منزلهٔ ابزارهایی در دست او هستند. حتی انکار وجود او نیز خود از او پدید می‌آید، زیرا چیزی در عالم نیست که مخلوق و دست‌باف او نباشد.

اینجا مولانا به نکته‌ای عمیق می‌رسد: «باز بی‌صورت چو پنهان کرد رو / آمدند از بهر کد در رنگ و بو». وقتی بی‌صورت، که سرچشمهٔ تمام کمال‌ها و جمال‌ها و قدرت‌هاست، روی از ما پنهان می‌کند (نه به معنای غیبت، بلکه به معنای عدم ادراک مستقیم ما)، صورت‌ها به تکاپو می‌افتند. اما اشتباه بزرگ آن‌ها این است که به جای رجوع به بی‌صورت، به سوی صورت‌های دیگر می‌روند. گویی محتاجی به در خانهٔ محتاجی دیگر رفته باشد. «صورتی از صورت دیگر کمال گر بجوید / باشد آن عین ضلال». این همان چیزی است که من آن را «کوری عصاکش کوری» می‌نامم. مولانا با قاطعیت این رفتار را «عین ضلال» می‌خواند. چگونه می‌توان نیازمندی را نزد نیازمندی دیگر برد؟

البته این سخن مولانا به معنای طرد کامل طلب حاجت از اسباب و صورت‌ها در زندگی مادی نیست. همانطور که من بارها گفته‌ام، این یک مالیخولیاست و دیوانگی است که آدمی تصور کند نباید از طبیب یا دارو کمک بگیرد، بلکه تنها از خداوند شفا بخواهد. هیچ پیامبری چنین رهبانیت و بی‌عملی را تبلیغ نکرده است. منظور مولانا از «عین ضلال» در اینجای کار، توکل در معنای نهایی و معرفتی آن است؛ یعنی نباید در جستجوی خداوند و حقیقت، خود را در مفاهیم و صورت‌های فکری محدود کنیم. این مفاهیم نیز خود صورت‌اند و محتاج صورت‌های دیگر برای توضیح و تبیین. در این مسیر، باید خود را تهی کنیم و به «هیچ» تبدیل شویم، تا بی‌صورت در ما منعکس گردد. «آب کم جو، تشنگی آور به دست / تا بجوشد آبت از بالا و پست». این همان داستان تمثیلی چاله کندن برای باران است؛ وقتی ظرف خالی باشد، رحمت نازل می‌شود.

به یک معنا، تمام حرکت‌ها و جست‌وجوهای ما در این جهان، حتی در پی لذات و کمالات ظاهری، در واقع سیری است به سوی بی‌صورت. ما در پی کمالیم و کمال مطلق خداوند است. حتی وقتی به لذتی از نوع مادی می‌رسیم، در حقیقت داریم از صورت آن فراتر می‌رویم و خود را در بی‌صورتی غرق می‌کنیم، هرچند در درجات پایین‌تر. پس همهٔ ما در واقع «بی‌صورت‌جو» و «خداجو» هستیم، گرچه بسیاری از ما از این حقیقت بی‌خبریم و خود را در «رنگ و بو» گم کرده‌ایم. اما آنان که هوشیارترند، مستقیماً رو به بی‌صورت می‌آورند و از «کد در رنگ و بو» می‌گریزند، زیرا می‌دانند که هر کمالی در این عالم، انعکاسی از بی‌صورت مطلق است و چسبیدن به این انعکاس‌ها، تنها دوری از سرچشمه است.

نکات کلیدی

  • جهان صورت‌ها (عالم محسوس) از عالم بی‌صورت (خالق مطلق) پدید آمده است.
  • وقتی بی‌صورت خود را از ادراک مستقیم ما پنهان می‌کند، جستجوی کمال از صورت‌های دیگر (گدایی از محتاج) «عین ضلال» است.
  • توکل حقیقی به معنای بی‌عملی نیست؛ باید خود را تهی و آماده پذیرش کرد، نه اینکه به منفعلانه در انتظار معجزه نشست.
  • هر جستجو و تلاشی در این عالم، حتی در پی لذات مادی، در نهایت سیر به سوی بی‌صورت مطلق است.
  • انسان‌ها ناخودآگاه «بی‌صورت‌جو» هستند و حقیقت این است که همه چیز به یک اصل واحد بازمی‌گردد.
  • راه یافتن به بی‌صورت، از طریق رها کردن صورت‌ها و مفاهیم ذهنی و تهی کردن خویشتن است.

Sources: d6-s83 · 47:07:00 d6-s83 · 55:22:00 d6-s83 · 43:40:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。