閱讀 卷 6 國王之子們遵從「人貪求被禁止之物」的法則,說:‘我們已表現出自己的順從,但你的惡習卻不願接受順從。’他們拋開父親所有的訓誡和勸告,走向那個被禁止的城堡,結果落入了災難之井。他們的自責之魂對他們說:‘難道沒有警告者來到你們這裡嗎?’他們哭泣並後悔地說:‘如果我們聽從或理智,我們就不會成為火獄的居民。’ 詩聯 3755

M6:3755 — لیک آن سر پیش این ضالان گم / می‌دهد داد سری از راه دم

لیک آن سر پیش این ضالان گممی‌دهد داد سری از راه دم
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3755

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اما آن سر (حقیقت مطلق) در برابر این گمراهان، از راه دُم نیز، دادِ سر (بخشش حقیقت) را می‌دهد. معنا: حتی کسانی که راه را گم کرده‌اند و به سوی حقیقت مطلق گام برنمی‌دارند، باز هم از طریق راه‌های فرعی و ناقص (دُم)، بهره‌ای از لطف و کرم حقیقت مطلق (سر) دریافت می‌کنند و از فیض محروم نمی‌مانند.

شرح

این بیت از آن بیانیات عمیق مولاناست که جهان‌بینیِ هستی‌شناسانه و الهیاتی او را در لایه‌ای دیگر به ما می‌نمایاند. مولانا اینجا از تمثیل «سر» و «دُم» استفاده می‌کند تا نسبتِ میان حقیقت مطلق (بی‌صورت) و صورت‌های تجلی‌یافته را توضیح دهد. او پیش از این می‌گوید که آفرینش، آفرینشی کریمانه است، نه عادلانه؛ چرا که قابلیت‌ها و استعدادها خودشان بی‌هیچ استحقاق پیشین پدید آمده‌اند. پس جود و کرم خداوند بر جهان ساری و جاری است.

مسئله این است که اغلب مردمان کمال و روزیِ خویش را از صورت‌ها طلب می‌کنند، از محتاجی به درِ خانه محتاج دیگر می‌روند و گمان می‌کنند از همین صورت‌ها می‌توانند بی‌نیاز شوند: «صورتی از صورت دیگر کمال گر بجوید / باشد آن عین ضلال». این را مولانا «گدایی از گدایی» می‌نامد. اما حتی در همین گمراهی، آن «سرِ» بی‌صورت، از کرم خود باز نمی‌ماند. «آن سر» اشاره به حقیقت مطلق است، به مبدأ و منبع بی‌کران هستی که بی‌صورت است اما خود را در بی‌شمار صورت‌ها آشکار می‌کند. این سر، حتی در برابر «ضالانِ گم»، یعنی گمراهانی که راه مستقیم را نمی‌شناسند یا در پی آن نیستند و تنها به دُمِ صورت‌ها چسبیده‌اند، از بخشندگی خود دست نمی‌کشد.

«می‌دهد داد سری از راه دم» به این معناست که فیض و بخششِ سر، حتی از مسیر «دُم»، یعنی از طریق راه‌های فرعی، ناقص یا حتی کج و معوج، به این گمراهان نیز می‌رسد. مولانا در اینجا به نکته‌ای اشاره می‌کند که در حکمت عملی نیز مصداق دارد: گاهی مردمان از طریق ابزارها و مظاهر فرعی، یا حتی از طریق کژراهه‌ها، به نفع و بهره‌ای می‌رسند که نهایتاً از همان منبعِ اصلی، یعنی سرچشمه‌ی کرم و وجود، نشأت گرفته است. این نکته به خوبی سعه‌ی رحمت و کرم الهی را نشان می‌دهد که هیچ کس را بی‌بهره نمی‌گذارد، حتی آنانی را که آگاهانه یا ناآگاهانه، راه را کج کرده‌اند. این کرم شامل همگان است.

مولانا در ادامه به این اشاره می‌کند که: «آن ز سر می‌یابد آن داد، این ز دم». یعنی گروهی از سر بهره می‌برند و گروهی از دم، اما هر دو از همان منبع اصلی بهره‌مند می‌شوند. این شبیه آن مثالی است که نقل کردم از زبان یک دیپلمات ژاپنی در مورد «گاو وحشی آمریکا»: «ما می‌دانیم آمریکا یک گاو وحشی است، اما سینه‌هایش را گرفته‌ایم و می‌دوشیم، شماها شاخش را گرفته‌اید و با شاخش می‌جنگید!» این یک تمثیل جالب است از اینکه چگونه می‌توان با یک واقعیتِ صورت‌مند برخورد کرد؛ برخی از آن بهره می‌برند و برخی با آن درمی‌افتند.

اما قوم دیگری هم هستند: «قوم دیگر پا و سر کردند گم». اینها آن عارفان و واصلانی هستند که از سر و دم، و در واقع از همه‌ی صورت‌ها، گذشته‌اند و در بی‌صورتیِ محض فانی شده‌اند. «چون که گم شد جمله، جمله یافتند». این بالاترین مقام است که در آن، با از دست دادن خود و همه‌ی صورت‌ها، انسان به حقیقت مطلق می‌پیوندد و همه‌چیز را در آغوش می‌گیرد. این نهایتِ سلوک است که در آن، قطره‌ی باصورت به دریای بی‌صورت می‌پیوندد و خود نیز بی‌صورت می‌شود. این بیت در میانه این مسیر سیر و سلوک، کرم گسترده‌ی خداوند را به ما می‌شناساند و اینکه هیچ کس از سفره‌ی جود و کرم او محروم نیست، هرچند که راهی که برمی‌گزیند، مستقیم نباشد.

نکات کلیدی

  • آفرینش بر اساس کرم مطلق خداوند است، نه استحقاق مخلوقات.
  • کمال‌جویی از صورت‌ها، گمراهی است؛ کمال مطلق فقط از بی‌صورت (حقیقت مطلق) می‌آید.
  • حتی گمراهان و آنان که راه اصلی را نمی‌دانند، از طریق راه‌های فرعی (دُم)، از فیض الهی بهره‌مند می‌شوند.
  • کرم الهی شامل همگان است و هیچ کس را از بخشش خود محروم نمی‌سازد.
  • بالاترین مقام، فنا شدن در بی‌صورت مطلق و رهایی از سر و دُمِ صورت‌هاست.

Sources: d6-s83 · 55:22:00 d6-s83 · 43:40:00 d6-s83 · 58:52:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。