閱讀 卷 6 布哈拉之宰相的故事:任何以言語求施捨的人,都將被拒絕於其慷慨的公共施捨之外。那位貧困的學者因遺忘、過度貪婪和匆忙而以言語向宰相隊伍中的他求助,宰相轉身不理。此後,學者每天都會想出新的計策,有時會喬裝成蒙著面紗的女人,有時會矇住眼睛和臉扮作盲人,但宰相憑藉其洞察力總能識破他。 詩聯 3837

M6:3837 — یک عنایت به ز صد گون اجتهاد / جهد را خوفست از صد گون فساد

یک عنایت به ز صد گون اجتهادجهد را خوفست از صد گون فساد
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3837

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یک توجه و کرم الهی از صد گونه کوشش و اجتهاد برتر است؛ زیرا کوشش‌های بشری از صدها آفت و فساد در امان نیست. معنا: این بیت بیان می‌کند که عنایت و لطف خداوند، از هرگونه تلاش و تکاپوی انسانی ارزشمندتر است، چرا که تلاش انسان همواره در معرض آفات و انحرافات قرار دارد.

شرح

این بیت یکی از گزاره‌های بنیادین مولاناست در باب جایگاه انسان و نسبت او با تقدیر الهی؛ گزاره‌ای قاطع و بی‌تردید. او با صراحتی کم‌نظیر، دستاورد صد گونه کوشش و اجتهاد انسانی را در برابر یک «عنایت» الهی ناچیز می‌شمارد. مولانا در اینجا تقریباً مسائل را به «بخت» حواله می‌کند، اما نه به معنای بخت‌گرایی عامیانه، بلکه بخت در اینجا همان توجه ویژه و کرم خاص الهی است که به تعبیر او، توزیع نابرابر دارد.

من سال‌هاست بر این نکته تأکید کرده‌ام که جهان و نعمت‌های آن، چه مادی و چه معنوی، به یکسان توزیع نشده‌اند. همان‌طور که طبیعت برخی سرزمین‌ها سرسبز و پرآب است و برخی دیگر کویری و تشنه، و همان‌طور که آدمیان از نظر هوش، زیبایی، سلامت جسم و ژنتیک نابرابرند، در بهره‌مندی از «عنایت» الهی نیز یکسان نیستند. این حقیقتی است که عارفان هیچ‌گاه از آن پرده‌پوشی نکرده‌اند و مولانا نیز در این بیت و ابیات پس از آن، به همین واقعیت اشاره دارد.

اما چرا اجتهاد و کوشش انسانی در این مقایسه تا این حد فرو دست است؟ مولانا دلیلش را فوراً بیان می‌کند: «جهد را خوف است از صد گون فساد». کوشش و تلاش انسانی، به تنهایی، هزاران آفت و فساد در پیش رو دارد. سلوکِ مبتنی بر صرفِ جهد و کوشش، راهی است کند و پُرخطر. اینجاست که مولانا تمایز کلیدی میان سلوک «زاهدانه» و «عاشقانه» را برجسته می‌کند. سلوک زاهد، که بر پایه جهد و تقوا بنا شده، راهی است «کند» و «به پا» می‌تازد، شبیه به دوچرخه یا اتومبیل. این کندی، او را در معرض خستگی، دل‌سردی، فریب شیطان، بیماری و نرسیدن به مقصد قرار می‌دهد. چه بسیار سالکان کوشنده‌ای که در نیمه راه، خسته و پشیمان شدند و یا مورد هجوم آفات درونی و بیرونی قرار گرفتند.

اما سلوک عاشقانه، راهی است «تند» و «پران‌تر از برق و هوا»، شبیه به هواپیما. عاشقان نه با پا که با بال عشق می‌پرند. این سرعت و گرمی در راه سلوک، از آفات و فسادهای آن می‌کاهد. پشیمانی، که به گمان من یکی از مهلک‌ترین آفات راه سلوک است، مجال بروز نمی‌یابد. مولانا خود می‌گوید: «خود پشیمانی نروید از عدم / چون ببیند گرمی صاحب قدم». آنکه با حرارت و سرعت می‌رود، پشیمانی را تاب ایستادگی در برابر خود نمی‌یابد.

در نهایت، این بیت دعوتی است به رها کردن «حیله»ها و تدابیر نفسانی. همان‌طور که صوفیان می‌گویند: «الحیلة ترک الحیلة»؛ بهترین حیله، حیله نکردن است. این به معنای انفعال نیست، بلکه به معنای سپردن خویش به دست عنایت و لطف آن یگانه است که اگر او بخواهد، راه صد ساله را در یک شب می‌توان رفت و از صد گونه فساد در امان ماند.

نکات کلیدی

  • برتری عنایت و لطف الهی بر هرگونه تلاش و کوشش انسانی.
  • آفات و فسادهای بی‌شمار که جهد و کوشش صرف انسانی را تهدید می‌کند.
  • تمایز میان سلوکِ زاهدانه (آهسته و پرخطر) و سلوک عاشقانه (تندرو و ایمن).
  • «پشیمانی» به عنوان یکی از مهم‌ترین آفات راه کند و طولانی سلوک.
  • ضرورت رها کردن تدابیر نفسانی و تکیه بر کرم و عنایت حق.
  • اشاره به توزیع نابرابر مواهب و عنایات الهی در جهان.

Sources: d6-s86 · 21:24:00 d6-s86 · 22:04:00 d6-s86 · 23:11:00 d6-s86 · 38:18:00 d6-s86 · 40:01:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。