閱讀› 卷 6› 酩酊大醉的突厥埃米爾清晨懇求樂師，並解釋這段聖訓：真主為他的聖徒們準備了一種飲品，他們飲下後會酩酊大醉，酩酊大醉後會心曠神怡，直到聖訓結尾。酒在秘密的酒甕中沸騰；直到每個單身的人都從中暢飲。真主說：義人們將會飲用這種酒。你喝的酒是禁酒，我們不喝除了合法之外的酒。「努力吧，直到你從無到有，從真主之酒中酩酊大醉」› 詩聯 645

M6:645 — مطرب ایشان را سوی مستی کشید / باز مستی از دم مطرب چشید

مطرب ایشان را سوی مستی کشیدباز مستی از دم مطرب چشید
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:645

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: مطرب (نوازندهٔ معنوی) ایشان را به سوی مستی کشاند، و باز، آن مستیِ (درونیِ حاصل) از دم (نفس و نوای) مطرب چشید. معنا: این بیت به رابطهٔ دوجانبه و سیال میان مرشد (مطرب) و سالک (مست) اشاره دارد: گاه مطرب سبب‌ساز مستی می‌شود و گاه مستیِ از پیش موجود، سالک را به سوی دم مطرب می‌کشاند تا او را به مرتبه‌ای بالاتر رهنمون شود.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پس از آن، به حقیقتِ مستی و نقش مطرب می‌پردازد؛ حقیقتی که بسی فراتر از مستی‌های جسمانی و مطرب‌های مادی است. او در اینجا دو دسته از طالبانِ مستی و معرفت را معرفی می‌کند. یک دسته کسانی هستند که از طریقِ مطرب، یعنی راهبر و مرشد، به سوی مستی و طربِ جان کشیده می‌شوند. اینان همانند کسانی‌اند که در پیِ جرعه‌ای شراب، به مطرب روی می‌آورند تا طرب و شادمانی درونی بیابند. این مطرب جسم نیست، بلکه مطرب جان است؛ همچون یک فیلسوف که با افشای حقیقتی، آدمی را مست می‌کند، یا لبخند بودا پس از روشن‌شدگی که مستیِ درونیِ او را نمایان می‌سازد و هزاران نفر را تا امروز مست کرده است.

اما دستهٔ دوم کسانی هستند که پیش از آنکه مطربْ ایشان را بکشد، خودشان از پیش مست‌اند. این مستیِ از پیش موجود، سبب می‌شود که ایشان طلبِ مطرب کنند. یعنی مستیِ خودشان ایشان را به سوی مطرب می‌کشاند تا از «دمِ» او، از نَفَسِ روحانی و سازِ معنوی‌اش، مزه‌ای دیگر و کمالی نو بچشند. این نه از سرِ نیاز به آغازِ مستی، بلکه از سرِ نیاز به عمق‌بخشیدن و جهت‌دادن به مستیِ موجود است. مولانا می‌فرماید: «نقل و قوت و قوت مست آن بود». می‌دانید که در باده‌گساری، نقل (خوراک همراه شراب) را با می می‌خورند تا از تلخی آن بکاهد و لذت آن را مضاعف کند. در اینجا «دم مطرب» برای مستان، حکمِ همان نقل را دارد؛ غذایی است برای روحِ از پیش مست، تا مستی‌اش نه تنها حفظ شود، بلکه قوت یابد و از قوّتی به قوّت دیگر رسد.

من این نکته را بارها یادآور شده‌ام که مستی، تنها محصولِ شراب نیست. در شعر حافظ می‌بینیم که می‌گوید: «من از افسون چشمت مست و او از بوی گیسویت»، یا سعدی که می‌گوید: «مرا بگذار تا حیران بمانم چشم بر ساقی». این‌ها نشان می‌دهد که سرچشمه‌های مستی، فراوان و متنوع‌اند و بسیاری از آن‌ها ربطی به شراب جسمانی ندارند. مولانا نیز در اینجا در پیِ بیانِ همین تنوع است؛ اینکه چگونه روح، به طرق مختلف، می‌تواند به این طرب و وجد دست یابد.

از همین روست که مولانا در ابیات بعدی، به صراحت این دو نوع مستی را از هم تفکیک می‌کند: «آن شراب حق بدان مطرب برد / وین شراب تن از این مطرب چرد». شراب حق، مطرب حق را می‌طلبد و شراب تن، مطرب تن را. اگرچه هر دو را «مستی» می‌نامیم، اما تفاوت از زمین تا آسمان است. «اشتباهی هست لفظی در بیان / لیک خود کو آسمان تا ریسمان». این «اشتباه لفظی» همان هم‌نامیِ ظاهری است که معناهای باطنیِ متفاوت را در خود پنهان کرده است. جسم‌ها ظاهراً شبیه هم‌اند، اما باطنشان، همچون کوزه‌هایی‌اند که یکی پر از آب حیات و دیگری پر از زهر ممات است. «پس ز نقش لفظ‌های مثنوی / صورتی زال است و هادی معنوی». این تمایز دقیق، نشان می‌دهد که در عالمِ معنا، هیچ چیز آن‌گونه که به نظر می‌آید نیست و عقلِ ظاهراندیش، همواره در معرضِ مغالطهٔ اشتراک لفظ است. مطربِ حقیقی، مطربی است که نه فقط مستی می‌آفریند، که مستی را نیز تغذیه کرده و به کمال می‌رساند.

نکات کلیدی

  • مستی در مثنوی دو قسم است: مستی جسمانی (حیوانی) و مستی روحانی (انسانی/معرفتی).
  • رابطه مطرب (راهبر معنوی) و مستی (سالک) دوجانبه است: گاه مطرب عامل ایجاد مستی است و گاه مستیِ موجود، سالک را به سوی مطرب می‌کشاند تا او را به کمال برساند.
  • «دم مطرب» برای سالکانِ از پیش مست، حکم «نقل و قوت» را دارد؛ یعنی وسیله‌ای برای تغذیه، تعمیق و هدایت مستیِ درونی است.
  • مولانا میان «شراب حق» و «شراب تن»، و در نتیجه میان «مطرب حق» و «مطرب تن» تفکیک قائل است؛ هرچند از نظر لفظی هر دو «مستی» نامیده شوند.
  • بسیاری از خطاها در فهم معارف، ناشی از «اشتراک لفظی» است که ظاهر یکسان کلمات، باطنِ متفاوت آن‌ها را می‌پوشاند.
  • مطرب حقیقی آن است که نه تنها مستی را برمی‌انگیزد، بلکه آن را تغذیه کرده و در جهت کمال و معرفت پیش می‌برد.

Sources: d6-s15 · 00:18:21 d6-s15 · 00:23:32 d6-s15 · 00:27:24

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。