閱讀› 卷 6› 酩酊大醉的突厥埃米爾清晨懇求樂師，並解釋這段聖訓：真主為他的聖徒們準備了一種飲品，他們飲下後會酩酊大醉，酩酊大醉後會心曠神怡，直到聖訓結尾。酒在秘密的酒甕中沸騰；直到每個單身的人都從中暢飲。真主說：義人們將會飲用這種酒。你喝的酒是禁酒，我們不喝除了合法之外的酒。「努力吧，直到你從無到有，從真主之酒中酩酊大醉」› 詩聯 658

M6:658 — فهم تو چون بادهٔ شیطان بود / کی ترا وهم می رحمان بود

فهم تو چون بادهٔ شیطان بودکی ترا وهم می رحمان بود
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:658

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: فهم تو چون بادهٔ شیطانی باشد، چگونه ممکن است که تو وهم و ادراک می رحمانی را داشته باشی؟ معنا: این بیت می‌گوید اگر درک و بینش ما از حقایق، آلوده و شیطانی باشد، هرگز نخواهیم توانست به حقیقت ناب و رحمانی دست یابیم یا حتی آن را تصور کنیم.

شرح

این بیت گوهری است که مولانا در آن، به ظرافتِ حیرت‌انگیز زبان و ژرفای متفاوت دریافت‌ها اشاره می‌کند. در واقع، این بیتی است دربارهٔ همان خطای ادراکی که در آن، شباهت لفظی، می‌تواند معنایی متفاوت و حتی متضاد را بر ما بپوشاند. مولانا پیش از این گفته بود که «اشتباهی هست لفظی در بیان / لیک خود کو آسمان تا ریسمان»؛ یعنی در کلام، ممکن است الفاظی مشابه به کار روند، اما تفاوت معنایی آن‌ها از زمین تا آسمان باشد. این همان «اشتراک لفظ» است که به تعبیر مولانا «دائم رهزن است». بسیاری از مغالطات و سوءتفاهم‌ها و جدال‌های بیهوده، بر همین اشتراک لفظی استوار است؛ جایی که دو نفر بر سر یک واژه گفتگو می‌کنند، اما هر یک معنای دیگری را در نظر دارد و به همین سبب، هرگز به مقصود نمی‌رسند.

مولانا برای توضیح این نکته، داستانی مثال می‌زند از وزیری که نامش حسن بود و به شاعران پاداش‌های گزاف می‌داد. سال‌ها بعد، شاعری دوباره نزد وزیری می‌رود که او نیز نامش حسن است، اما این یکی خسیس است و نه کریم. شاعر در انتظار پاداش‌های پیشین می‌ماند، اما به او می‌گویند: «زین حسن تا آن حسن صد گز رسن»؛ یعنی میان این دو حسن، تفاوت از زمین تا آسمان است. اینجاست که مولانا با همین تصویر، به نقد فهم‌های سطحی و ظاهربین می‌پردازد.

همین منطق را مولانا به «مِی» یا همان «شراب» تسری می‌دهد. وقتی عارفان از «مِی» سخن می‌گویند، اشاره به نوعی مستی و وجد روحانی و الهی دارند که کاملاً متفاوت از «بادهٔ شیطانی» است که عموم مردم از آن می‌فهمند. این دو، هرچند نامشان یکی است، اما ماهیتشان به کلی از یکدیگر جداست. مولانا در جای دیگری می‌گوید: «الله الله، چون که عارف گفت می / پیش عارف کی بود معدوم شی؟» یعنی نزد عارفِ حقیقی، «مِی» مادی و شیطانی اصلاً وجود خارجی ندارد که بخواهد موضوع سخن او قرار گیرد. از این رو، وقتی او کلمهٔ «مِی» را به کار می‌برد، منظوری جز «مِی رحمانی» ندارد؛ شرابِ تجلی الهی و عشق ناب.

حال، این بیت به ما می‌گوید که اگر «فهم تو چون بادهٔ شیطان بود»، یعنی اگر ظرفیت ادراکی و بینش تو به واسطهٔ آلودگی‌ها و حجاب‌های مادی، تنها قادر به درک «بادهٔ شیطانی» است، پس «کی ترا وهم می رحمان بود؟»؛ یعنی چگونه می‌توانی حتی تصوری از «مِی رحمانی» داشته باشی؟ این ناتوانی در تصور، نه به دلیل عدم وجود «مِی رحمانی»، بلکه به سبب فساد و تاریکیِ ظرفِ فهمِ توست. این همان نکتهٔ قرآنی است که «یضل به کثیراً و یهدی به کثیراً»؛ قرآن یا مثنوی برای برخی هدایت است و برای برخی دیگر ضلالت، چرا که «مزاج» و «ساختار» ادراکی افراد متفاوت است. اگر کسی با «فهم شیطانی» به سراغ کلام حق بیاید، از آن جز ضلالت و گمراهی برنخواهد گرفت، همان‌گونه که دارویی شفابخش برای جسمی بیمار، ممکن است مهلک باشد. سخن نهایی آن است که آنچه در سرِ توست، گوش تو همان را خواهد شنید و چشم تو همان را خواهد دید؛ پس اگر در سر، «بادهٔ شیطان» نشسته باشد، «مِی رحمان» هرگز به وهمت نخواهد آمد.

نکات کلیدی

  • شباهت لفظی (اشتراک لفظ) می‌تواند رهزن فهم باشد و معانی حقیقی را بپوشاند.
  • درک و بینش هر فرد (فهم)، ظرفی است که کیفیت و محتوای آن، توانایی او را در دریافت حقایق متعالی تعیین می‌کند.
  • «مِی رحمانی» که عارفان از آن سخن می‌گویند، از اساس با «بادهٔ شیطانی» که عموم مردم می‌شناسند، متفاوت است.
  • آثار معنوی و قدسی (همچون قرآن و مثنوی)، به مثابه دارو، برای برخی شفا و برای برخی دیگر بیماری‌زاست که این به مزاج مخاطب بستگی دارد.
  • آنچه در درون ماست (تصورات و خلط‌های درونی)، گوش و چشم ما را در شنیدن و دیدن واقعیات بیرونی جهت می‌دهد.
  • برای عارف حقیقی، پدیده‌های مادی و شیطانی، آنچنان بی‌اهمیت و معدومند که حتی موضوع کلام او قرار نمی‌گیرند.

Sources: d6-s15 · 00:27:24 d6-s15 · 00:37:07 d6-s15 · 00:45:41

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。