閱讀 卷 6 酩酊大醉的突厥埃米爾清晨懇求樂師,並解釋這段聖訓:真主為他的聖徒們準備了一種飲品,他們飲下後會酩酊大醉,酩酊大醉後會心曠神怡,直到聖訓結尾。酒在秘密的酒甕中沸騰;直到每個單身的人都從中暢飲。真主說:義人們將會飲用這種酒。你喝的酒是禁酒,我們不喝除了合法之外的酒。「努力吧,直到你從無到有,從真主之酒中酩酊大醉」 詩聯 659

M6:659 — این دو انبازند مطرب با شراب / این بدان و آن بدین آرد شتاب

این دو انبازند مطرب با شراباین بدان و آن بدین آرد شتاب
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:659

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این دو، مطرب و شراب، با یکدیگر شریک و انبازند؛ یکی انسان را به سوی دیگری می‌کشاند و دیگری به سوی این یکی شتابان می‌کند. معنا: این بیت بیانگر ارتباط متقابل و دو سویه میان باده (شراب) و باده‌نواز (مطرب) در مسیر مستی عرفانی است؛ گاهی انسان از شراب حقیقت مست می‌شود و به سوی مطرب جان می‌رود، و گاهی مطرب و پیر راه، او را به سوی بادهٔ عشق می‌برد.

شرح

این بیت در ادامهٔ بحث مولانا پیرامون ماهیت کلام و اشتراک لفظیِ کلماتی چون «شراب» و «می» است که در عالم معنا و صورت، معانی کاملاً متفاوتی پیدا می‌کنند. من پیش از این نیز بارها تاکید کرده‌ام که مولانا در باب کلمات، و مغالطاتی که از اشتراک لفظی سرچشمه می‌گیرد، بسیار هوشمندانه سخن گفته است.

همان‌طور که دیدیم، مولانا پس از آنکه کلام خود، یعنی مثنوی را، به قرآن تشبیه می‌کند که برای گروهی هدایت و برای گروهی دیگر ضلالت می‌آورد، به همین مسئلهٔ اشتراک لفظی می‌پردازد. او می‌گوید: «الله الله، چون که عارف گفت می / پیش عارف کی بود معدوم شی؟» یعنی، زنهار و برحذر باشید که وقتی عارف سخن از «می» می‌گوید، او اصلاً چیزی به نام شراب عادی را که برای عامه مردم شیء است و موجود، در نظر نمی‌آورد. برای عارف، آنچه معدوم است (غیرموجود)، محل سخن و توجه نیست. اگر فهم شما تنها به «بادهٔ شیطان»، یعنی شراب مادی، قد می‌دهد، چگونه می‌توانید «می رحمان» را، آن شراب ناب و پاک الهی را، درک کنید؟ اینجا مولانا در واقع اشاره به دو نوع مستی دارد: مستی از شراب حق و مستی از شراب تن. همان‌طور که سعدی می‌گوید: «ساقی، قدحی قلندری‌وار در ده به معاشران هشیار / دیوانه به حال خویش بگذار / کین مستی ما نه از شراب است».

این بیت، «این دو انبازند مطرب با شراب / این بدان و آن بدین آرد شتاب»، دقیقاً به این دوگانگی اشاره می‌کند. مطرب و شراب، در عالم عرفان، دو روی یک سکه‌اند، دو شریک در یک فرآیند. گاهی مستی از «شراب حق» به سوی «مطرب حق» می‌برد، و گاهی «مطرب حق» است که سالک را به نوشیدن «شراب حق» می‌کشاند. مولانا می‌گوید که راه رسیدن به این مستی تفاوتی نمی‌کند؛ چه ابتدا با تجربهٔ فردیِ جذبه‌ای ملکوتی آغاز شود که شما را به سوی پیر و مطرب الهی بکشاند، و چه ابتدا از دمِ مطرب و انفاس قدسی او به مستی برسید و به سوی شراب حقیقت شتابان شوید. هر دو مسیر در نهایت به یک مقصد می‌رسند، به وصال و بی‌خودی.

بیت بعدی همین معنا را واضح‌تر می‌کند: «پرخماران از دم مطرب چرند / مطربانشان سوی میخانه برند». آن کسانی که در اشتیاق و خماری عشق الهی غرق‌اند، از نفَس مطرب (همان پیر و راهنما) سیراب می‌شوند و مطرب نیز آنان را به سوی میخانهٔ عشق و حضور حق هدایت می‌کند. این پیوند متقابل نشان می‌دهد که هیچ‌یک بر دیگری برتری ندارد؛ هر دو جزء لاینفک یکدیگرند و در کار مست کردن و هدایت سالکان نقشی اساسی ایفا می‌کنند. این یک پویایی دوطرفه است که در آن هم باده‌نوش و هم باده‌نواز، هر یک راهبر دیگری به سوی تجربه‌ای عمیق‌تر از وحدت و بی‌خودی‌اند.

نکات کلیدی

  • مستی عرفانی دو مسیر اصلی دارد: گاه شراب حقیقت به مطرب می‌کشد، گاه مطرب به شراب حقیقت رهنمون می‌شود.
  • مطرب و شراب در عرفان مولانا انباز و شریک‌اند؛ یکی مکمل دیگری است.
  • مولانا میان «شراب شیطانی» (مادی) و «می رحمانی» (الهی) تمایز قائل است؛ تنها عارف قادر به درک دومی است.
  • اشتراک لفظی کلماتی مانند «شراب» می‌تواند منبع گمراهی باشد، مگر آنکه باطن و معنای حقیقی آن درک شود.
  • رهروان عشق الهی از نفس و کلام پیر و مرشد (مطرب) سیراب می‌شوند و به سوی میخانهٔ حقیقت هدایت می‌گردند.

Sources: d6-s15 · 00:27:24 d6-s15 · 00:37:07 d6-s15 · 00:43:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。