閱讀 卷 6 酩酊大醉的突厥埃米爾清晨懇求樂師,並解釋這段聖訓:真主為他的聖徒們準備了一種飲品,他們飲下後會酩酊大醉,酩酊大醉後會心曠神怡,直到聖訓結尾。酒在秘密的酒甕中沸騰;直到每個單身的人都從中暢飲。真主說:義人們將會飲用這種酒。你喝的酒是禁酒,我們不喝除了合法之外的酒。「努力吧,直到你從無到有,從真主之酒中酩酊大醉」 詩聯 661

M6:661 — آن سر میدان و این پایان اوست / دل شده چون گوی در چوگان اوست

آن سر میدان و این پایان اوستدل شده چون گوی در چوگان اوست
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:661

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن یک سر میدان است و این سر دیگرِ میدانِ اوست؛ دل همچون گوی در دست چوگان او (آن یگانه) اسیر و مطیع گشته است. معنا: این بیت توصیف می‌کند که میدان هستی، سرتاپا، تحت ارادهٔ یک معشوق یا قدرت برتر است و دلِ عاشق، بی‌هیچ اختیاری، در بازی چوگان اوست.

شرح

خب، در اینجا مولانا به سراغ یکی از عمیق‌ترین بصیرت‌هایش می‌رود، بصیرتی که هم ناظر به رابطهٔ سالک و معشوق است و هم بر مکانیزم تأثیر کلام بر نفوس مختلف پرده برمی‌دارد.

این بیت دقیقاً در امتداد آن بحث مهم می‌آید که «اشتراک لفظ دائم رهزن است». کلمات و ظواهر، همچون کوزه‌هایی‌اند که می‌توانند پر از آب حیات باشند یا زهر ممات. ظاهر هر دو کوزه یکی است، اما باطنشان کاملاً متفاوت است. این همان سرّی است که در قرآن نیز هست: «یُضِلُّ بِهِ کثیراً وَ یهدی بِهِ کثیراً». کلام حق، همچون مثنوی، برای برخی هدایتگر است و برای برخی دیگر، مضلّ. چرا؟ چون این به حال درونی دریافت‌کننده بستگی دارد.

مولانا این تصویرِ «مطرب و شراب» را پیش کشیده بود؛ آن دو «انبازند»، یعنی شریک و همکارند. گاه مطرب ما را به سوی باده می‌خواند، و گاه باده‌نوشی، ما را به سوی مطرب سوق می‌دهد. اما نهایتاً، سرنوشت دل در دست کیست؟ آنجا که مولانا می‌گوید «آن سر میدان و این پایان اوست»، به گویایی تمام از قلمرو بی‌انتها و فراگیر معشوق سخن می‌گوید. این «میدان» چیست؟ میدان حیات، میدان سلوک، میدان عشق‌ورزی. آغاز و پایان این میدان، همه و همه، در قبضهٔ اوست. اوست که همه‌جا حاضر است.

و اینجاست که تصویر بی‌نظیر و بی‌بدیل «گوی در چوگان» به میان می‌آید. دل سالک، دل عاشق، در این میدان پهناور، یک گوی بیش نیست. گویی که اختیار حرکتش را از خود سلب کرده و خود را به تمام و کمال به چوگانِ یکه‌تازِ میدان سپرده است. این یک تصویرِ نمادین از تسلیم مطلق است؛ تسلیمی که نه از ضعف، بلکه از شناخت قدرت بی‌کرانِ معشوق و عجز خویشتن برآمده است. اینجا دل نه مقاومت می‌کند و نه اراده‌ای از خود نشان می‌دهد؛ بلکه چون گوی، هرجا که چوگان بخواهد، می‌رود و می‌آید. این نهایت رضایت و فنا در ارادهٔ حق است.

همان‌گونه که مولانا در جایی دیگر فرموده: «در سر آنچه هست، گوش آنجا رود». یعنی ادراک و فهم ما، تابع مزاج و حالِ درونی ماست. اگر در سر کسی «صفرا» (یعنی غضب و خشم) غلبه کند، همان ادراک به «سودا» (یعنی مالیخولیا و غم) بدل می‌شود. این نشان می‌دهد که ما با چه عینکی به جهان می‌نگریم و چه چیزی را از کلام حق برمی‌گیریم، نه تنها از ادراک حسی که از واکنش‌های روانی ما نیز پرده برمی‌دارد. دلِ گوی‌گونه، هرچند بی‌اختیار، اما آینه‌ای است از تمامیت وجودی که معشوق در آن جلوه می‌کند. این دل، تسلیم است؛ تسلیم محض در برابر قدرتِ بازی‌گردان اصلی.

نکات کلیدی

  • قلب سالک کاملاً تسلیم ارادهٔ معشوق است و چون گوی در میدان چوگان او، بی‌ارادهٔ خویش به حرکت درمی‌آید.
  • میدان هستی، با آغاز و پایانش، تماماً تحت کنترل و ارادهٔ یگانه بازی‌گردان اصلی است.
  • این بیت تأکید می‌کند که کیفیت تأثیر کلام و الهامات، وابسته به حال درونی و مزاج پذیراست.
  • مانند کلام قرآن که هم هادی است و هم مضلّ، هر حقیقت ژرفی می‌تواند بر دل‌های مختلف تأثیرات متفاوتی بگذارد.
  • تسلیم کامل قلب به خواست معشوق، اوج عشق و شناخت موقعیت خویشتن در برابر قدرت بی‌پایان الهی است.

Sources: d6-s15 · 00:37:07 d6-s15 · 00:43:00 d6-s15 · 00:45:41

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。