M1:1991 — او بقول و فعل یار ما بود / چون بحکم حال آیی لا بود

这句诗对比了两种评判标准：外在的言行（qawl wa fiʿl）与内在的境况（ḥāl）。鲁米在此处谈论的是“局分理智”（ʿaql-i juzvī），即那种世俗的、精于算计的小聪明。

从表面上看，这种理智似乎是我们的“友伴”（yār）。它能言善辩，行为谨慎，出谋划策，在世俗事务中非常有用。它看起来像个可靠的盟友。

然而，苏菲主义的核心在于超越这种表面的聪明，进入真实的内在“境况”（ḥāl）。“境况”是无法伪装的灵性体验和存在状态。鲁米说，一旦你用这个更高的标准来衡量，就会发现这种局分理智的真相是“虚无”（lā）。“Lā”在这里意为“不”、“非存在”，特指那种尚未在真主面前否定自我、实现消泯（fanā）的状态。它虽然聪明，但因为固守着自我，所以从灵性层面看，它什么也不是。正如前一节诗所言，天使若不经历“lā”（否定自我），就仍是魔鬼（Āhriman）。

مولانا در ابیات پیشین، «عقل جزئی» را معرفی می‌کند: عقلی که زیرک و داناست اما در برابر عشق، منکر و ناتوان است. این عقل، در دنیای ظواهر، یعنی در «گفتار» (قَول) و «کردار» (فِعل)، یار و مددکار ماست. به ما کمک می‌کند تا زندگی روزمره را مدیریت کنیم، استدلال کنیم و کارهایمان را پیش ببریم. از این منظر، دوست ما به نظر می‌رسد.

اما مصرع دوم یک شرط تعیین‌کننده را مطرح می‌کند: «چون به حکم حال آیی». «حال» در اصطلاح عرفانی، تجربۀ مستقیم، بی‌واسطه و درونیِ حقیقت است؛ کیفیتی که بر قلب سالک وارد می‌شود و از جنس منطق و استدلال نیست. مولانا می‌گوید وقتی معیار سنجش، این تجربۀ باطنی باشد، آن عقلِ مدعی، «لا بود»، یعنی «هیچ» است، پوچ و بی‌اعتبار است. او دیگر نه تنها یار نیست، بلکه مانعی است که باید با «لا»ی نفی، از میان برداشته شود تا راه برای شهود و عشق باز گردد. این بیت، تقابل میان معرفت استدلالی و معرفت شهودی را به زیبایی به تصویر می‌کشد.