M1:475 — در یکی گفته که واجب خدمتست / ور نه اندیشهٔ توکّل‌ تُهمتَست

此节诗句出自一个更大的故事背景：一位穆斯林维齐尔（وزیر，即大臣）为了从内部分化基督徒，伪装成一位虔诚的隐士，并撰写了十二卷看似充满智慧、实则相互矛盾的灵修指南。

这节诗句描述了其中一卷指南的核心教诲。它直接反驳了前一节诗（第474节）所推崇的“全然信靠”（توکل，tawakkul）的观念。在前一节中，绝对的顺服与信靠被视为唯一的正道。而在此处，维齐尔笔锋一转，宣称“服务”（خدمت）——即积极的行动、努力与工作——才是人不可推卸的“义务”（واجب）。

根据这种教导，如果一个人不首先履行自己的责任、积极作为，那么他所谓的“信靠”就是一种“虚妄”或“诽谤”（تهمت）。这暗示着，将一切交给上帝而不付诸努力，无异于懒惰和推卸责任，是对真正信仰的歪曲。鲁米在此并非要裁定哪条道路是唯一正确的，而是通过展示这些截然相反的观点，揭示这位维齐尔如何巧妙地利用宗教教义中的内在张力（例如“信靠”与“努力”的辩证关系），来制造混乱与纷争。

این بیت بخشی از داستان وزیر مکار پادشاه جهود است که برای ایجاد تفرقه در میان مسیحیان، دوازده طومار با تعالیم متضاد نوشت. هر طومار، راهی متفاوت و در تضاد با دیگری را به عنوان تنها مسیر حقیقت معرفی می‌کرد.

در اینجا، مولانا یکی از این دیدگاه‌های افراطی را بیان می‌کند. این دیدگاه بر اصالت عمل و خدمت (کسب) تأکید دارد و آن را یک «واجب» دینی می‌شمارد. از این منظر، «توکل» به معنای دست کشیدن از تلاش و سپردن همه چیز به خدا، نه تنها فضیلت نیست، بلکه یک «تهمت» و ادعای دروغین است. یعنی کسی که کار و خدمت را رها می‌کند و ادعای توکل دارد، در واقع به حقیقت معنوی افترا می‌زند و ایمانش واقعی نیست.

این دیدگاه دقیقاً در مقابل دیدگاه دیگری قرار می‌گیرد که در بیت قبلی (مصرع اول بیت ۴۷۴) آمده بود: «جز توکل جز که تسلیم تمام...». مولانا با کنار هم قرار دادن این آموزه‌های متناقض، نشان می‌دهد که چگونه حقیقت می‌تواند با مطلق‌گرایی و نادیده گرفتن جنبه‌های دیگرش، به ابزاری برای تفرقه و گمراهی تبدیل شود. در عرفان، میان «کسب» و «توکل» تعادلی ظریف برقرار است، اما وزیر مکار با مطلق کردن یکی و نفی دیگری، بذر اختلاف را می‌کارد.